Bardzo często spotyka się obecnie twierdzenia, iż mamy do czynienia z dramatycznym wzrostem zachorowań na raka. Inni tworzą powiązania i twierdzą, że tych przypadków raka jest dużo więcej niż kiedyś, ponieważ mamy więcej „chemii” w żywności. Jeszcze inne osoby za wzrost przypadków raka obwiniają soję, pewna grupa słodziki, inni oleje roślinne, jeszcze inni węglowodany, kiedyś kozłem ofiarnym były kuchenki mikrofalowe i telefony GSM. Fakty są nieco inne, niż przekaz, który jest udostępniany na Facebooku, Instagramie czy TikTok. Statystyka jest nudna, a szokowanie widzów sprzedaje się lepiej, niż prawda.
Czy faktycznie przypadków raka jest więcej?
Nie musimy daleko szukać, 22 stycznia 2026 r. na łamach „Journal of American Medical Association” (JAMA) opublikowano szczegółowe dane. W badaniu przeanalizowano zmiany śmiertelności z powodu raka w Stanach Zjednoczonych wśród osób poniżej 50. roku życia w ciągu ostatnich 3 dekad.
Wyniki:
| Obszar | Wynik |
| Ogólny trend | W latach 1990–2023 odnotowano wyraźny spadek śmiertelności z powodu większości rodzajów nowotworów. Jedynym wyjątkiem był rak jelita grubego (CRC). |
| Łączna liczba zgonów | W Stanach Zjednoczonych przed ukończeniem 50. roku życia na raka zmarło łącznie 1 267 520 osób. |
| Udział kobiet | Kobiety stanowiły 53% wszystkich zmarłych. |
| Zmiana śmiertelności ogółem | Śmiertelność z powodu różnych rodzajów raka spadła o 44% — z 25,5 zgonu na 100 tys. osób w 1990 r. do 14,2 zgonu na 100 tys. osób w 2023 r. |
| Rak mózgu | W latach 2014–2023 średni roczny spadek śmiertelności wynosił 0,3%. |
| Rak piersi | W latach 2014–2023 średni roczny spadek śmiertelności wynosił 1,4%. |
| Białaczka | W latach 2014–2023 średni roczny spadek śmiertelności wynosił 2,3%. |
| Rak płuc | W latach 2014–2023 średni roczny spadek śmiertelności wynosił 5,7%. |
| Rak płuc i oskrzeli u mężczyzn | Liczba zgonów spadła z ponad 4 tys. w 1990 r. do nieco ponad 1 tys. w 2023 r. |
| Inne nowotwory u mężczyzn | Odnotowano niewielki, ale stały spadek liczby zgonów z powodu raka mózgu i innych nowotworów układu nerwowego, białaczki, raka trzustki oraz chłoniaka nieziarniczego (NHL). |
| Rak trzustki u mężczyzn | Spadek był najmniej wyraźny. W latach 1999–2008 liczba zgonów okresowo rosła, a wyniki z 1990 i 2023 r. były zbliżone. |
| Rak jelita grubego (CRC) | Śmiertelność rosła średnio o 1,1% rocznie od 2005 r. CRC przesunął się z piątego miejsca wśród najczęstszych śmiertelnych nowotworów w latach 1990–1994 na pierwsze miejsce w 2023 r. |
Czyli przypadków raka jest mniej? Jak to możliwe?
Albo przypadków raka jest mniej, albo sposoby terapii zostały tak bardzo ulepszone, że z roku na rok umiera coraz mniej pacjentów. Możliwe są tu dwie reakcje. Zaprzeczenie i odrzucenie danych, typowe dla osób, które funkcjonują w bańce informacyjnej. Jeśli ktoś ugruntował poglądy, bazując na błędnych danych, to niezwykle ciężko będzie mu wydostać się z takiej pułapki.
Czym jest echo chambers?
Na tej zasadzie działają tzw. komory echa (ang. echo chambers), występujące w odizolowanych od siebie społecznościach. Medioznawcy definiują je jako „zamknięte systemy, w których wielokrotne powtarzanie tych samych komunikatów prowadzi do ich wzmocnienia i zwielokrotnienia, a poglądy i informacje sprzeczne z przeważającym światopoglądem są cenzurowane, niedozwolone lub niedoreprezentowane.
W XXI wieku tak właśnie działają algorytmy prezentujące treść. Przykładowo, jeśli wybierzemy film prezentujący np. sfabrykowane dane „o chemii w żywności, która nas zabija”, czy inny zbiór teorii spiskowych i naciąganych informacji, to za chwilę otrzymamy propozycje filmów, o takim samym wydźwięku, równie zmanipulowanych. I odwrotnie, jeśli ktoś wybiera treści naukowe, zweryfikowane, dane mające źródło w badaniach i literaturze, to częściej będą mu oferowane dane wysokiej jakości. 83% internautów świadomie ignoruje komunikaty, które im się nie podobają, a 30% wręcz blokuje materiały ze źródeł, które zaprzeczają ich wyobrażeniu o rzeczywistości.
Współwystępowanie nie oznacza korelacji
Co to znaczy? 2 zjawiska mogą być powiązane, czyli zależne od siebie, a mogą tylko współwystępować, czyli nie być związane. Przykładowo popularność filmów z Arnoldem Schwarzeneggerem współwystępuje wraz ze wzrostem przypadków otyłości i cukrzycy w USA. Jednak ciężko jest udowodnić, iż te 2 zjawiska mają ze sobą korelację.
Gdyby chcieć skorelować ze sobą wykresy dotyczące przypadków otyłości i cukrzycy, to widać zależność np.
| Wskaźnik | 2011 r. | 2023 r. | Zmiana w latach 2011–2023 |
| Otyłość wśród dorosłych w USA | 27,8% | 34,3% | wzrost o 23% |
| Cukrzyca wśród dorosłych w USA | ok. 9,5% | 11,5% | wzrost o 21% |
Skąd się biorą przypadki raka?
Po pierwsze: starzenie się społeczeństw
Osoby funkcjonujące w komorach echa lub w zamkniętych bańkach informacyjnych ignorują ważniejsze powody, dla których mamy do czynienia ze wzrostem ilości przypadków niektórych rodzajów raka np. jelita grubego. Jest to starzenie się społeczeństw. Wiele rodzajów raka dotyka osoby dopiero po przekroczeniu określonego wieku. Zmiany w strukturze wiekowej są pierwszym i najważniejszym powodem rzekomego wzrostu ilości przypadków raka i zgonów z jego powodu. Dlaczego? Bo wskutek starzenia się populacji pojawiają się dziesiątki milionów ludzi podatnych na pojawienie się raka. U młodszych ludzi system immunologiczny działa sprawniej.
Przykład statystyki opublikowane 1 marca 2017 r. Naukowcy (bazując na wieloletnich danych) dokonali prognozy, oszacowali, iż w 2017 r. w USA wystąpi ponad 135 tysięcy nowych przypadków raka jelita grubego.
Większość nowych przypadków (58%) występuje u osób w wieku 65 lat i starszych, 45% mężczyzn i 39% kobiet w chwili rozpoznania nie przekroczyło 65. roku życia. Wśród kobiet 27% przypadków i 40% zgonów występuje u osób w wieku 80 lat i starszych, w porównaniu z odpowiednio 18% i 27% wśród mężczyzn.
Od urodzenia do skończenia 49 lat pojawia się tylko 11% (u mężczyzn) i 10% (u kobiet) nowych przypadków CRC. Ponad trzykrotnie więcej przypadków CRC (34%) pojawia się u mężczyzn w grupie wiekowej 50-64 lata. Najwięcej, bo 38% przypadków CRC, występuje u mężczyzn w wieku 65-79 lat. Nawet w wieku 80 lat i więcej występuje aż 18% przypadków CRC (co jest niezmiernie frapujące, ponieważ z różnych przyczyn tego wieku może nie dożyć znaczna część populacji amerykańskiej, szczególnie mężczyzn).
Bardzo podobnie wygląda to u kobiet, najwięcej przypadków CRC (35%) dotyczy pań w wieku 65-79 lat. To samo dotyczy np. raka prostaty, czy piersi. Wiek powyżej 65 lat prawie 6-krotnie zwiększa ryzyko wystąpienia raka piersi u kobiet, 50% przypadków raka piersi występuje u kobiet w wieku od 50 do 69 lat. U mężczyzn dane są jeszcze bardziej szokujące, ryzyko wystąpienia raka prostaty rośnie 107-krotnie, gdy porówna się grupy wiekowe 40-44 lata i 70-79 lat.
Po drugie: otyłość, złe nawyki, brak aktywności fizycznej, cukrzyca
W wielu krajach, w tym oczywiście również w USA, masowo wzrosły wskaźniki otyłości, a nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje przewlekły stan zapalny w ustroju. Dlatego udowodniono, iż otyłość sprzyja pojawieniu się wielu rodzajów raka, podobnie jak złe nawyki żywieniowe, brak regularnego treningu itd. Hiperglikemia i cukrzyca poprzez wiele mechanizmów sprzyjają rozwojowi raka.
W 2009 r. naukowcy, korzystając z bazy danych 274 126 mężczyzn i 275 818 kobiet oszacowali, że każdy wzrost stężenia glukozy we krwi o 1 mmol na litr zwiększa ryzyko zachorowania na raka u mężczyzn o 5%, a u kobiet o 11%. Normalne stężenie cukru we krwi na czczo wynosi od 3.3 do 5.5 mmol na litr (od 70 do 99 miligramów glukozy na decylitr krwi). Cukrzyca i hiperglikemia wiążą się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka trzustki, wątroby, jelita grubego, piersi, raka pęcherza moczowego i endometrium. Metaanaliza obejmująca ponad 32 miliony osób, 1,1 miliona przypadków raka i 150 000 zgonów z powodu nowotworów wykazała silny związek między cukrzycą typu 2 a występowaniem raka wątroby, trzustki i endometrium oraz śmiertelnością z powodu raka trzustki.
Badanie z wykorzystaniem danych z programu Surveillance Epidemiology and End-Results Program (SEER) wykazało, że cukrzyca ponad trzykrotnie zwiększa ryzyko raka wątroby. Analiza 40 badań wykazała, że u kobiet chorych na cukrzycę ryzyko rozwoju raka piersi jest większe o 27%. W metaanalizie 35 badań cukrzyca zwiększała prawie dwukrotnie ryzyko rozwoju raka trzustki. W niektórych przypadkach diagnoza cukrzycy może być wczesnym objawem raka trzustki i odzwierciedlać insulinooporność wywoływaną przez raka trzustki.
Po trzecie: przetworzona żywność
Tak, w opowieściach o „chemicznej żywności” jest ziarnko prawdy. Nadmiar konserwantów (np. sorbinianów, azotanów, octanów), soli i innych dodatków może sprzyjać pojawieniu się raka. Problem nie tkwi wcale w „chemii”, tylko w złych wyborach żywieniowych ludzi. Jeśli ktoś kilka razy w tygodniu faszeruje się wysokoprzetworzoną żywnością, to nie tylko sprzyja otyłości, ale też pochłania wielokrotnie więcej np. konserwantów, niż jest to zalecane. Chodzi o to, by produktów przetworzonych nie nadużywać. Nikt nie udowodnił, by kontakt z nimi od czasu do czasu był destrukcyjny dla zdrowia.
Po czwarte: alkohol
Nowe badania opublikowane 26 stycznia 2026 r. na łamach „Journal of American Cancer Society” rzucają światło na to, jak przewlekłe spożywanie dużych ilości alkoholu może przyczyniać się do rozwoju raka jelita grubego (CRC). W dużym amerykańskim badaniu osoby pijące 14 standardowych drinków tygodniowo lub więcej były narażone na 25% wyższe ryzyko pojawienia się raka jelita grubego i prawie dwukrotnie wyższe ryzyko wystąpienia raka odbytnicy w porównaniu z osobami pijącymi mniej niż jeden drink tygodniowo (14 g etanolu). 14 standardowych drinków wg nomenklatury amerykańskiej to 196 g etanolu. Czyli odpowiada to: ok. 10 piwom po 0.5 l tygodniowo (5% alkoholu) lub wypiciu nieco ponad 600 ml wódki (40% alkoholu) tygodniowo.
Kiedy zespół badawczy głębiej zastanowił się nad spójnością picia, okazało się, że ciągłe, intensywne picie alkoholu przez całe dorosłe życie wiązało się z o 91% większym ryzykiem CRC niż konsekwentne, lekkie picie. Analiza ta „wpisuje się w rosnącą liczbę niepokojącej literatury wykazującej, że przewlekłe spożywanie dużych ilości alkoholu może potencjalnie przyczyniać się do rozwoju raka jelita grubego” – powiedział Benjamin H. Levy III, lekarz medycyny, gastroenterolog i współpracownik kliniczny medycyny w Chicago Medicine.
Po piąte: lepsza diagnostyka
Często jest tak, iż wykrywa się więcej przypadków raka, bo mamy lepsze narzędzia diagnostyczne, wcześniej wdrażane są badania przesiewowe, profilaktyczne, specjalne programy. W pewnym stopniu wzrosła też świadomość ludzi. To jest kolejny czynnik, który może odpowiadać za wzrost wykrywalności raka.
Zamiast zakończenia napiszę, iż bardzo wiele rozmaitych czynników sprzyja pojawieniu się raka. Nie da się jednoznacznie wskazać winowajcy, jeśli już byłaby to cała grupa. Niemniej obecne statystyki raka wcale nie są niepokojące, biorąc pod uwagę, jak spadła aktywność fizyczna i jak odżywia się przeciętny człowiek. Poza tym mamy dane z ostatnich 100 lat. Naukowcy dokonali tytanicznej pracy i zestawili liczbę przypadków raka w latach 1930-2005. W analizowanym okresie drastycznie i widocznie wzrosła tylko ilość raków płuc i oskrzeli (u mężczyzn w latach 1950-1985, u kobiet nieco później, bo mniej ich sięgało po tytoń). Później tych przypadków było coraz mniej, prawdopodobnie w związku z porzucaniem nawyku palenia tytoniu. Na pewno nie ma epidemii raka, bez wątpienia o wiele częściej spotyka się sianie zamętu i propagowanie dezinformacji. Dieta, aktywność fizyczna, utrzymanie właściwej masy ciała, unikanie alkoholu i brak palenia tytoniu pozwalają zniwelować ryzyko raka.
Literatura:
- https://cyberpolicy.nask.pl/spoleczenstwo-informacyjne-w-czasach-cyfrowej-rewolucji-o-zjawisku-banki-informacyjnej-i-jego-nastepstwach/#_ftn34
- https://www.americashealthrankings.org/publications/articles/understanding-obesity-and-diabetes-trends-across-the-us
- Siegel, R. L., Miller, K. D., Fedewa, S. A., Ahnen, D. J., Meester, R. G., Barzi, A., & Jemal, A. (2017). Colorectal cancer statistics, 2017. CA: a cancer journal for clinicians, 67(3), 177-193.
- Shahid RK, Ahmed S, Le D, Yadav S. Diabetes and Cancer: Risk, Challenges, Management and Outcomes. Cancers (Basel). 2021 Nov 16;13(22):5735. doi: 10.3390/cancers13225735. PMID: 34830886; PMCID: PMC8616213.
- Stocks T, Rapp K, Bjørge T, Manjer J, Ulmer H, Selmer R, Lukanova A, Johansen D, Concin H, Tretli S, Hallmans G, Jonsson H, Stattin P. Blood glucose and risk of incident and fatal cancer in the metabolic syndrome and cancer project (me-can): analysis of six prospective cohorts. PLoS Med. 2009 Dec;6(12):e1000201. doi: 10.1371/journal.pmed.1000201. Epub 2009 Dec 22. PMID: 20027213; PMCID: PMC2791167.
- https://www.medscape.com/viewarticle/alcohol-and-crc-these-drinking-patterns-may-influence-risk-2026a100030x
- O’Connell, C. P., Berndt, S. I., Chudy‐Onwugaje, K., Kunzmann, A., Huang, W. Y., Barry, K. H., & Loftfield, E. (2026). Association of alcohol intake over the lifetime with colorectal adenoma and colorectal cancer risk in the Prostate, Lung, Colorectal, and Ovarian Cancer Screening Trial. Cancer, 132(3), e70201.
- Dela Cruz CS, Tanoue LT, Matthay RA. Lung cancer: epidemiology, etiology, and prevention. Clin Chest Med. 2011 Dec;32(4):605-44. doi: 10.1016/j.ccm.2011.09.001. PMID: 22054876; PMCID: PMC3864624.
