Kiedyś myślano, iż to jedzenie tłuszczów (np. nasyconych) powoduje, że powstaje blaszka miażdżycowa i stąd pojawia się niedokrwienie mięśnia sercowego popularnie zwane zawałem. Warto pamiętać, iż zawał może dotyczyć innych narządów, równie istotnych dla przeżycia np. nerki. Zjawisko polega na całkowitym lub częściowym ograniczeniu dopływu krwi do kluczowego narządu. Co wiemy, co podejrzewamy i jakie są nieprawdziwe, obiegowe opinie dotyczące ryzyka sercowo-naczyniowego? Czy to prawda, że kulturyści o wiele częściej umierają z powodu zawału?
Skąd się biorą zawały?
Przez dziesięciolecia uważano, że pewne czynniki ryzyka wyjaśniają większość zdarzeń sercowo-naczyniowych, aż do czasu, gdy w kilku ostatnich badaniach stwierdzono, że choroba niedokrwienna serca może rozwijać się bez nich. Jednak nowe, duże badanie podaje to w wątpliwość. Naukowcy stwierdzili, że 99% wszystkich zdarzeń sercowych występowało u pacjentów z czterema modyfikowalnymi czynnikami ryzyka.
W badaniu opublikowanym w zeszłym miesiącu w „The Journal of the American College of Cardiology” prawie wszyscy z dziewięciu milionów uczestników mieli co najmniej jeden tradycyjny czynnik ryzyka, w tym wysokie ciśnienie krwi, wysoki poziom cholesterolu, historię palenia tytoniu lub wysoki poziom cukru we krwi przed zawałem serca, niewydolnością serca lub udarem.
Autorzy badania za kluczowe czynniki ryzyka uznali:
- ciśnienie krwi przekraczające 120/80 mm Hg (120 skurczowe, 80 rozkurczowe)
- cholesterol całkowity większy niż 200 mg/dl
- glukozę na czczo większą niż 100 mg/dl
- palenie tytoniu w przeszłości lub obecnie
W porównaniu do wcześniejszych badań to z 29 września 2025 r. jest szczególnie ważne, bo dotyczy milionów ludzi i na dodatek obserwowanych bardzo długo. Jedna grupa licząca ponad 9.3 miliona osób była obserwowana w latach 2009-2022, druga grupa kilku tysięcy osób w latach 2000-2019. Podczas obserwacji miało miejsce ponad 600 tysięcy incydentów sercowo-naczyniowych.
Okazało się, że pacjentów z incydentem sercowo-naczyniowym spójnie występowały czynniki ryzyka, nadmierne ciśnienie krwi, a zaraz za nim znajdował się wysoki poziom cholesterolu. Z kolei palenie tytoniu miało najgroźniejsze konsekwencje. Często u danej osoby występowały równocześnie co najmniej 2 czynniki ryzyka.
Jak to się dzieje?
Nic dziwnego, że te czynniki ryzyka powodują zawał serca, udar mózgu i niewydolność serca ze względu na to, co robią z układem sercowo-naczyniowym, powiedział Bharat Sangani, lekarz medycyny, kardiolog działający w rejonach Gulfport, Mississippi i Dallas. Na przykład nadciśnienie stale zwiększa siłę działającą na ściany naczyń krwionośnych, co je uszkadza i powoduje, że serce pracuje ciężej, pompując krew.
Wysoki cholesterol tworzy w tętnicach blaszkę, która twardnieje i powoduje miażdżycę. Miażdżyca są to zmiany w tętnicach zamykające ich światło, czyli zmniejszające średnicę (wyobraź sobie nagromadzony kamień, który blokuje przepływ wody). Wbrew obiegowym, błędnym opiniom zjawisko dotyczy nie tylko ludzi, ale i zwierząt. Na dodatek wiemy, iż proces rozpoczyna się u dzieci!
To są twarde dane pochodzące z setek badań np. w studium „Bogalusa Heart Study” pochodzącym z końca lat 90. XX wieku pod lupę wzięto 204 osoby w wieku od 2 do 39 lat. Okazało się, że wstępne zmiany w tętnicach wieńcowych pojawiają się już w dzieciństwie i stwierdzono je u 50% osób w wieku od 2 do 15 lat! W grupie wiekowej 21-39 lat zmiany miało już 85% osób.
Z kolei poważniejsze blaszki włókniste pojawiały się u 8% osób w wieku 2-15 i 69% w grupie wiekowej 26-39 lat. Naukowcy zainteresowali się problemem w latach 50. XX wieku, gdy mieli do dyspozycji dużo ciał żołnierzy poległych w wojnie koreańskiej. Średnio poborowi byli w wieku 22 lat i 70% z nich miało już zmiany miażdżycowe w tętnicach wieńcowych! Z kolei w badaniu 105 amerykańskich ofiar z wojny w Wietnamie (konflikt trwał od połowy lat 60. do połowy lat 70. XX wieku) aż 45% denatów miało zmiany miażdżycowe, a 5% z nich zaawansowane (grożące nagłymi konsekwencjami dla zdrowia, incydentem sercowo-naczyniowym).
„Naczynia krwionośne dostarczające krew do mięśnia sercowego mają średnicę 2–3 mm – to niewielka średnica, od której zależy twoje życie” – powiedział Bharat Sangani, lekarz medycyny.
W 2023 r. ustalono na podstawie badań 100 osób, iż pień lewej tętnicy wieńcowej (miejsce o największej szerokości) ma ok. 4 mm, a prawa tętnica wieńcowa od 2 do 4 mm w zależności od mierzonego odcinka. Oznacza to, że każdy czynnik drażniący, który powoduje sztywnienie, twardnienie naczyń krwionośnych, lub zablokowanie może mieć śmiertelny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Tętnica doprowadzające krew do penisa jest znacznie węższa i ma tylko 1-2 mm średnicy, więc zaburzenia erekcji mogą zwiastować zgon z powodów sercowo-naczyniowych (to nie jest tylko błahy problem). Tętnica szyjna czy udowa są szersze, dlatego mogą nagromadzić więcej blaszki miażdżycowej blokującej przepływ krwi, zanim wystąpią objawy.
Wysokie stężenie glukozy we krwi
Glukozę skutecznie podwyższa brak aktywności fizycznej, gdyż mięśnie są jej głównym odbiorcą. Pracujące i regenerujące się mięśnie potrzebują dużo energii, np. w postaci węglowodanów. Stężenie cukru we krwi obniża odpowiednia dieta, codzienna aktywność fizyczna (np. spacery), a także trening: aerobowy, interwałowy i siłowy.
Niedawno widziałem jak otyła, młoda kobieta wjeżdżała windą z parteru na 1 piętro. W jej przypadku rezygnowanie nawet ze szczątkowej formy ruchu, jaką jest wchodzenie po schodach, nie sprzyja długiemu życiu.
Obliczono, iż śmiertelność w ciągu 2 lat u osób znajdujących w stabilnej, przewlekłej fazie choroby sercowo-naczyniowej, była 2,42 razy wyższa, jeśli ktoś miał stężenie cukru we krwi 100 mg/dl (a to przecież górna granica normy dla osób zdrowych) w porównaniu do osoby mającej cukier wynoszący tylko 60 mg/dl. Ryzyko było 3,81 razy wyższe przy glukozie we krwi 134 mg/dl, w porównaniu do 60 mg/dl.
Palenie tytoniu i otyłość - plagi XXI wieku
Kolejnym czynnikiem ryzyka jest nałóg nikotynowy. Palenie tytoniu uszkadza śródbłonek, wewnętrzną wyściółkę naczyń krwionośnych, powodując stan zapalny. Te san mechanizm dotyczy nadmiaru tkanki tłuszczowej. Bezsprzecznie stwierdzono, iż bardzo ważną przyczyną wielu chorób jest otyłość. Ocenia się, iż na świecie więcej niż 3.4 miliona zgonów rocznie z powodów sercowo-naczyniowych jest spowodowanych przewlekłym stanem zapalnym związanym z otyłością.
Bardzo często otyłości towarzyszy wysoki poziom cukru we krwi, co również powoduje stan zapalny i przyspiesza zmiany miażdżycowe. Tkanka tłuszczowa jest aktywna metabolicznie i wydziela do krążenia rozmaite czynniki, mają one negatywny wpływ nie tylko na śródbłonek, ale też np. powodujących agregację płytek krwi, zakrzepicę i włóknienie.
Stres
Umiejętność radzenia sobie ze stresem może również wpływać na ryzyko zdarzeń sercowych, powiedział Sangani. Badanie opublikowane w tym roku na łamach „Journal of Psychosomatic Research” wykazało, że im wyższa była neurotoksyczność, czyli uczucia lęku, złości i smutku, tym większe było u danej osoby ryzyko zawału serca.
Jak się do tego ma doping w sporcie?
Oddziaływanie środków dopingujących jest złożone. W największej mierze zależy od dawki i rodzaju przyjmowanych preparatów. Ma też znaczenie droga podania, np. przejście przez układ pokarmowy i żyłę wrotną dodatkowo potrafi niszczyć wątrobę (uczestniczy ona m.in. w regulacji stężenia cukru we krwi, w metabolizmie leków, białka, węglowodanów, tłuszczów i innych związków itd.)
Wiemy, iż sterydy anaboliczno-androgenne (SAA) mają wpływ na ciśnienie krwi, podwyższenie stężenia cholesterolu i zaburzenia glikemii (zwiększenie stężenia glukozy na czczo i w ciągu dnia). Czyli mają znaczny wpływ na trzy z czterech wymienionych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych! To nie wszystko, SAA zwiększają również stan zapalny, zwiększają ilość płytek krwi, krwinek czerwonych, mają wpływ na rozmiar i funkcjonowanie serca.
Te wszystkie zmiany są spotęgowane przez jednoczesne podawanie hormonu wzrostu i/lub IGF-1 (a tak się najczęściej dzieje). Nadciśnienie może „wykończyć” nie tylko serce, ale i nerki. Życie bez funkcjonujących nerek jest nie tylko niezwykle trudne, ale i krótkie.
Przewlekła choroba nerek wywołuje przerost lewej komory serca i miażdżycę tętnic wieńcowych (czyli robi to samo, co sterydy i hormon wzrostu; sterydy pośrednio mogą wywołać chorobę nerek i błędne koło patologii nerkowo-naczyniowo-sercowej się zamyka). Do tego wystarczy dołożyć życie skupione na siłowni, brak aktywności prozdrowotnej (długie spacery), siedzący tryb życia, dietę wysokoenergetyczną i powstaje duży problem.
Istnieje wiele przyczyn chorób sercowo-naczyniowych, a w wielu przypadkach decydujące jest obciążenie genetyczne (należy szukać przypadków śmierci sercowo-naczyniowych w młodszym wieku). Jeśli dodamy do tego nieaktywność fizyczną, złą dietę, palenie tytoniu, picie alkoholu, to takie postępowanie grozi katastrofą.
Literatura:
- Lee, H., Huang, X., Khan, S. S., Son, D., Lee, H. H., Kim, E. J., ... & Greenland, P. (2025). Very high prevalence of nonoptimally controlled traditional risk factors at the onset of cardiovascular disease. Journal of the American College of Cardiology, 86(14), 1017-1029.
- https://www.medscape.com/viewarticle/cardiac-events-nearly-always-come-patient-risk-factors-2025a1000w77
- Hong YM. Atherosclerotic cardiovascular disease beginning in childhood. Korean Circ J. 2010 Jan;40(1):1-9. doi: 10.4070/kcj.2010.40.1.1. Epub 2010 Jan 27. PMID: 20111646; PMCID: PMC2812791.
- Henning RJ. Obesity and obesity-induced inflammatory disease contribute to atherosclerosis: a review of the pathophysiology and treatment of obesity. Am J Cardiovasc Dis. 2021 Aug 15;11(4):504-529. PMID: 34548951; PMCID: PMC8449192.
- Poznyak AV, Litvinova L, Poggio P, Sukhorukov VN, Orekhov AN. Effect of Glucose Levels on Cardiovascular Risk. Cells. 2022 Sep 28;11(19):3034. doi: 10.3390/cells11193034. PMID: 36230996; PMCID: PMC9562876.
- Muneeb M, Nuzhat N, Khan Niazi A, Khan AH, Chatha Z, Kazmi T, Farhat S. Assessment of the Dimensions of Coronary Arteries for the Manifestation of Coronary Artery Disease. Cureus. 2023 Oct 6;15(10):e46606. doi: 10.7759/cureus.46606. PMID: 37937019; PMCID: PMC10625989.
