O mikrobiomie mówi się najczęściej w kontekście jelit, ale własne społeczności mikroorganizmów występują również w uchu. Bakterie i grzyby obecne w przewodzie słuchowym nie muszą oznaczać infekcji. Część z nich jest naturalnym elementem tego środowiska i razem z woskowiną oraz barierą skórną może uczestniczyć w ochronie ucha. Dopiero zaburzenie tych warunków może ułatwić rozwój drobnoustrojów związanych z zapaleniem.
Czym właściwie jest mikrobiom ucha?
Mikrobiom ucha to zbiorcze określenie mikroorganizmów występujących w obrębie ucha, przede wszystkim bakterii i grzybów. Najlepiej poznano mikrobiom zewnętrznego przewodu słuchowego. Badania dotyczą również mikroorganizmów wykrywanych w uchu środkowym, szczególnie u osób z wysiękowym zapaleniem ucha.
Nie istnieje jednak jeden identyczny „prawidłowy mikrobiom ucha” dla wszystkich. Jego skład różni się między ludźmi, a znaczenie mogą mieć wiek, środowisko, rodzaj woskowiny czy miejsce pobrania próbki. Dodatkowo mikrobiom przewodu słuchowego i mikroorganizmy wykrywane w uchu środkowym nie są tym samym środowiskiem. Nowoczesne metody sekwencjonowania pozwalają wykrywać także mikroorganizmy, których nie zawsze udaje się łatwo wyhodować tradycyjnymi metodami laboratoryjnymi. Dzięki temu naukowcy uzyskują coraz dokładniejszy obraz tego, co rzeczywiście zamieszkuje nasze uszy.
Jakie bakterie i grzyby żyją w zdrowym uchu?
W jednym z większych badań wykorzystujących sekwencjonowanie u zdrowych dorosłych dominowała bakteria Cutibacterium acnes, osiągając średnio 51,8% względnej liczebności bakterii. W próbkach związanych z uchem wykrywano również m.in. bakterie należące do rodzajów Staphylococcus i Corynebacterium. Ciekawie wygląda również świat grzybów. W zdrowych uszach wykrywano przede wszystkim przedstawicieli rodzaju Malassezia, w tym Malassezia restricta i Malassezia globosa. Sama obecność bakterii lub grzyba nie oznacza jednak choroby. Znaczenie ma cały układ mikroorganizmów, ich proporcje, stan skóry i objawy występujące u konkretnej osoby. To ważne także przy interpretowaniu coraz popularniejszych badań mikrobiomu. Wykrycie DNA określonego mikroorganizmu nie jest automatycznie dowodem, że właśnie on powoduje infekcję.
Woskowina to naturalny element ochrony ucha
Woskowina często traktowana jest jak coś, czego należy się jak najszybciej pozbyć. Z biologicznego punktu widzenia pełni jednak ważną funkcję. Tworzy hydrofobową warstwę utrudniającą zatrzymywanie wody, a jej lekko kwaśne środowisko ogranicza warunki sprzyjające nadmiernemu namnażaniu niektórych drobnoustrojów. Zawiera również związki uczestniczące w miejscowej obronie, m.in. lizozym, laktoferynę, immunoglobuliny oraz peptydy przeciwdrobnoustrojowe. Wraz ze skórą przewodu słuchowego i jego naturalną mikrobiotą tworzy więc system ochronny.
Z tego powodu nadmierne czyszczenie uszu nie oznacza lepszej higieny. Mechaniczne drażnienie skóry może naruszać jej powierzchnię, a usuwanie woskowiny może zmniejszać naturalną ochronę przewodu słuchowego. Do wnętrza przewodu nie powinno się wkładać patyczków ani innych przedmiotów. Jeżeli woskowina tworzy czop, pogarsza słuch lub powoduje inne dolegliwości, bezpieczniej skonsultować sposób jej usunięcia z lekarzem.
Co dzieje się z mikrobiomem podczas zapalenia ucha?
Badania wskazują, że przy zapaleniu ucha zewnętrznego skład mikroorganizmów może wyraźnie różnić się od obserwowanego u osób zdrowych. W niektórych badaniach stwierdzano mniejszą różnorodność bakterii, a częściej pojawiały się mikroorganizmy dobrze znane z infekcji uszu. Jednym z najważniejszych jest Pseudomonas aeruginosa. Znaczenie ma również Staphylococcus aureus. W przypadku grzybiczego zapalenia ucha większy udział mogą mieć m.in. grzyby Aspergillus i Candida.
Nie oznacza to jednak, że infekcja wynika po prostu z „braku dobrych bakterii”. Znaczenie ma stan całego środowiska przewodu słuchowego. Ryzyko zapalenia może zwiększać częsty kontakt z wodą i wilgocią, uszkodzenie skóry przewodu słuchowego czy choroby skóry. Długotrwała ekspozycja na antybiotyki może natomiast należeć do czynników sprzyjających grzybiczemu zapaleniu ucha zewnętrznego.
Jak na co dzień chronić naturalne środowisko ucha?
Tutaj zalecenia są zaskakująco proste. Nie trzeba kupować produktów mających „odbudowywać mikrobiom ucha”. Znacznie ważniejsze jest niedopuszczanie do niepotrzebnego uszkadzania naturalnej bariery. Przede wszystkim nie należy wkładać patyczków głęboko do przewodu słuchowego. Po pływaniu lub kąpieli można delikatnie osuszyć zewnętrzną część ucha, zamiast intensywnie czyścić jego wnętrze. Osoby regularnie korzystające ze słuchawek dousznych lub aparatów słuchowych powinny dbać o ich higienę zgodnie z instrukcją producenta.
Aparaty słuchowe mogą zmieniać miejscowe warunki panujące w przewodzie słuchowym, choć dostępne badania nie pozwalają stwierdzić, że ich używanie automatycznie prowadzi do niekorzystnych zaburzeń mikrobiomu. Nie warto również samodzielnie stosować antybiotyków, preparatów przeciwgrzybiczych ani domowych mieszanek do ucha bez ustalenia przyczyny problemu. Ból, wydzielina, nasilony świąd, obrzęk czy pogorszenie słuchu wymagają odpowiedniej oceny, ponieważ podobne objawy mogą mieć różne przyczyny.
Czy przyszłością będą probiotyki do uszu?
Badania mikrobiomu otwierają interesującą możliwość bardziej spersonalizowanego leczenia chorób uszu. Teoretycznie dokładne określenie składu mikroorganizmów mogłoby w przyszłości pomagać odróżniać zakażenia bakteryjne, grzybicze i mieszane oraz lepiej dobierać postępowanie.
Nie jest to jednak obecnie rutynowy standard leczenia. Sekwencjonowanie potrafi wykryć bardzo wiele mikroorganizmów, ale samo ich znalezienie nie mówi jeszcze, czy odpowiadają za chorobę ani na jakie leczenie będą wrażliwe. Potrzebne są większe i dłuższe badania, zanim diagnostyka oraz terapie ukierunkowane bezpośrednio na mikrobiom ucha staną się codziennym elementem laryngologii.Podobnie należy podchodzić do pomysłu „probiotyków do uszu”. To interesujący kierunek badań, ale na podstawie przedstawionych danych nie można zalecać samodzielnego wprowadzania bakterii czy innych preparatów do przewodu słuchowego.
FAQ - najczęściej zadawane pytania
Czy w zdrowym uchu znajdują się bakterie?
Tak. Obecność bakterii jest naturalna i sama w sobie nie oznacza infekcji. W zdrowych przewodach słuchowych wykrywano m.in. Cutibacterium oraz różne gatunki Staphylococcus i Corynebacterium.
Czy w uchu mogą naturalnie występować grzyby?
Tak. Badania zdrowych uszu wykazują między innymi obecność grzybów z rodzaju Malassezia. Problemem nie jest więc samo wykrycie grzyba, lecz jego znaczenie w konkretnym środowisku i przy występujących objawach.
Czy woskowina chroni przed infekcjami?
Jest jednym z elementów naturalnej ochrony przewodu słuchowego. Jej właściwości hydrofobowe i kwaśne środowisko oraz obecność składników przeciwdrobnoustrojowych pomagają tworzyć warunki ograniczające rozwój niektórych patogenów.
Czy należy codziennie czyścić uszy patyczkami?
Nie należy wprowadzać patyczków do przewodu słuchowego. Może to podrażniać skórę i przesuwać woskowinę głębiej. Zwykle wystarcza higiena zewnętrznej części ucha.
Czy pływanie może zwiększać ryzyko zapalenia ucha?
Długotrwała wilgoć i częsta ekspozycja na wodę należą do czynników mogących sprzyjać zapaleniu ucha zewnętrznego, dlatego po pływaniu warto delikatnie osuszyć zewnętrzną część ucha.
Czy istnieją probiotyki odbudowujące mikrobiom ucha?
Badania nad wykorzystaniem mikrobiomu w diagnostyce i terapii trwają, ale na podstawie przedstawionych źródeł nie można uznać probiotyków do ucha za standardową metodę profilaktyki lub leczenia.
Kiedy problemy z uchem wymagają konsultacji?
Warto skonsultować się z lekarzem m.in. przy bólu, wycieku z ucha, obrzęku, nasilonym lub utrzymującym się świądzie oraz pogorszeniu słuchu. Samodzielne rozpoznawanie infekcji na podstawie objawów może prowadzić do niewłaściwego leczenia.
Źródło: The adult microbiome of healthy and otitis patients: Definition of the core healthy and diseased ear microbiomes https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0262806
