Przez lata zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia skupiały się przede wszystkim na ograniczaniu czasu spędzanego w pozycji siedzącej. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie Alzheimer's & Dementia sugeruje jednak, że równie ważne może być to, co robimy podczas siedzenia. Naukowcy zaobserwowali, że osoby często oglądające telewizję w średnim wieku po ponad dwóch dekadach wykazywały więcej niekorzystnych zmian w strukturze mózgu niż uczestnicy, którzy robili to rzadziej.
Nie każde siedzenie jest takie samo
Od wielu lat wiadomo, że długotrwały siedzący tryb życia wiąże się z większym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 czy przedwczesnej śmierci. Znacznie mniej wiadomo natomiast o tym, czy różne rodzaje aktywności wykonywanych podczas siedzenia w podobnym stopniu wpływają na mózg. Badacze z University of Southern California postanowili sprawdzić, czy istnieje różnica między biernym oglądaniem telewizji a siedzącą pracą wymagającą zaangażowania poznawczego. Wyniki sugerują, że odpowiedź może być twierdząca.
Jak przebiegało badanie?
Analizie poddano dane około 1700 uczestników amerykańskiego projektu ARIC (Atherosclerosis Risk in Communities), jednego z największych długoterminowych badań dotyczących zdrowia układu sercowo-naczyniowego i mózgu. Na początku obserwacji uczestnicy mieli średnio 53 lata. Oceniano między innymi, jak często oglądają telewizję w czasie wolnym oraz ile czasu spędzają w pozycji siedzącej podczas pracy zawodowej.
20 lat później...
Ponad 20 lat później wykonano rezonans magnetyczny mózgu, który pozwolił ocenić jego budowę oraz obecność zmian związanych z procesem starzenia. Częste oglądanie telewizji wiązało się z niekorzystnymi zmianami Osoby deklarujące, że bardzo często oglądały telewizję, miały po latach mniejszą objętość kilku obszarów mózgu. Dotyczyło to między innymi struktur związanych z pamięcią oraz rejonów uznawanych za szczególnie podatne na zmiany pojawiające się we wczesnych etapach choroby Alzheimera.
Badacze zaobserwowali również mniejszą objętość płatów czołowych i potylicznych. Płaty czołowe odpowiadają między innymi za planowanie, podejmowanie decyzji, kontrolę zachowania oraz funkcje wykonawcze, natomiast płaty potyliczne odgrywają kluczową rolę w przetwarzaniu informacji wzrokowych.
Dodatkowo u częstych widzów telewizji częściej występowały tzw. hiperintensywności istoty białej. Są to zmiany widoczne w rezonansie magnetycznym, które wiążą się z uszkodzeniem drobnych naczyń krwionośnych mózgu i częściej obserwuje się je u osób starszych. W licznych badaniach ich obecność powiązano z większym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych, udaru oraz otępienia.
Wpływ nie zależał wyłącznie od aktywności fizycznej
Jednym z najciekawszych wyników było to, że obserwowane zależności utrzymywały się także po uwzględnieniu wielu czynników mogących wpływać na zdrowie mózgu. Badacze skorygowali wyniki między innymi o poziom aktywności fizycznej, wskaźnik masy ciała (BMI), cukrzycę, palenie papierosów oraz spożycie alkoholu. Oznacza to, że częstsze oglądanie telewizji wiązało się z niekorzystnymi zmianami niezależnie od tych czynników. Nie oznacza to jednak związku przyczynowo-skutkowego. Badanie miało charakter obserwacyjny, dlatego nie pozwala stwierdzić, że to właśnie telewizja doprowadziła do zmian w mózgu.
Co było zaskakujące?
Zaskoczeniem okazały się wyniki dotyczące pracy wykonywanej na siedząco. Osoby spędzające znaczną część dnia przy biurku nie wykazywały takich samych niekorzystnych zmian jak uczestnicy często oglądający telewizję. Wręcz przeciwnie – w wielu przypadkach obserwowano u nich większą objętość płatów czołowych i potylicznych oraz mniejszą liczbę zmian w istocie białej.
Autorzy przypuszczają, że może to wynikać z większego zaangażowania poznawczego. Praca biurowa często wymaga rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, planowania czy koncentracji uwagi, podczas gdy oglądanie telewizji jest zazwyczaj aktywnością znacznie bardziej bierną. Badanie nie pozwala jednak jednoznacznie potwierdzić tej hipotezy. Po oddzielnej analizie wyników kobiet i mężczyzn okazało się, że większość obserwowanych zależności była wyraźniejsza u mężczyzn.
Autorzy podkreślają jednak, że nie wiadomo, z czego wynika ta różnica. Konieczne są kolejne badania, które pozwolą sprawdzić, czy rzeczywiście płeć wpływa na podatność mózgu na różne rodzaje zachowań sedentarnych.
Czy trzeba zrezygnować z oglądania telewizji?
Badanie nie sugeruje, że sporadyczne oglądanie telewizji jest szkodliwe ani że każda godzina spędzona przed ekranem prowadzi do pogorszenia funkcjonowania mózgu. Wyniki wskazują natomiast, że warto zwracać uwagę nie tylko na ilość siedzenia, ale również na sposób spędzania wolnego czasu. Część biernych aktywności można zastąpić zajęciami wymagającymi większego zaangażowania umysłowego, takimi jak czytanie, nauka nowych umiejętności, rozwiązywanie łamigłówek, gra na instrumencie czy aktywność społeczna. Nie oznacza to, że telewizję należy całkowicie wyeliminować. Raczej warto zadbać o odpowiednie proporcje pomiędzy biernym odpoczynkiem a aktywnościami angażującymi mózg i regularnym ruchem.
Podsumowanie
Wieloletnie badanie obejmujące około 1700 osób sugeruje, że bardzo częste oglądanie telewizji w średnim wieku może wiązać się z mniej korzystną budową mózgu ocenianą ponad 20 lat później. Zaobserwowano mniejszą objętość obszarów odpowiedzialnych za pamięć, funkcje wykonawcze i przetwarzanie bodźców wzrokowych oraz więcej zmian w istocie białej. Jednocześnie siedząca praca wymagająca aktywności intelektualnej nie była związana z podobnymi zmianami, co sugeruje, że rodzaj aktywności wykonywanej podczas siedzenia może mieć znaczenie dla zdrowia mózgu.
Ponieważ badanie miało charakter obserwacyjny, nie dowodzi ono, że oglądanie telewizji powoduje zmniejszenie objętości mózgu. Wyniki wskazują jednak na zależność, która wymaga dalszych badań i może stanowić kolejny argument za bardziej aktywnym spędzaniem czasu wolnego.
„Badanie sugeruje, że dla zdrowia mózgu może liczyć się nie tylko to, ile czasu spędzamy siedząc, ale również to, czym w tym czasie zajmujemy się. Bierne oglądanie telewizji może wiązać się z mniej korzystnymi zmianami w mózgu niż aktywności wymagające zaangażowania poznawczego, jednak potrzebne są kolejne badania, aby potwierdzić charakter tej zależności.”
FAQ
Czy oglądanie telewizji powoduje kurczenie się mózgu?
Nie. Badanie wykazało jedynie związek między częstym oglądaniem telewizji a mniejszą objętością niektórych obszarów mózzgu. Nie dowodzi, że telewizja jest bezpośrednią przyczyną tych zmian.
Dlaczego siedząca praca nie dawała podobnych wyników?
Autorzy przypuszczają, że praca wymagająca koncentracji, planowania i rozwiązywania problemów może silniej angażować mózg niż bierne oglądanie telewizji.
Czym są hiperintensywności istoty białej?
To zmiany widoczne w rezonansie magnetycznym, związane z uszkodzeniem drobnych naczyń mózgowych. Ich większa liczba wiąże się z wyższym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych i udaru.
Czy aktywność fizyczna chroniła uczestników badania?
Analizy uwzględniały poziom aktywności fizycznej, dlatego obserwowane zależności nie wynikały wyłącznie z mniejszej ilości ruchu.
Czy wyniki dotyczą również oglądania filmów na smartfonie lub komputerze?
Nie wiadomo. Badanie analizowało jedynie częstotliwość oglądania telewizji i nie obejmowało współczesnych form korzystania z ekranów.
Czy trzeba całkowicie zrezygnować z telewizji?
Nie. Badanie nie sugeruje konieczności rezygnacji z telewizji, lecz wskazuje, że warto ograniczać bardzo długie bierne oglądanie i równoważyć je aktywnością fizyczną oraz zajęciami angażującymi umysł.
Źródło: Associations of distinct sedentary behaviors with cortical, subcortical, and white matter hyperintensity volumes: Evidence from the ARIC study https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/alz.71582
