Testosteron jest jednym z ważniejszych hormonów dla mężczyzn, odgrywa również dużą rolę u kobiet. U mężczyzn jest bardziej prohormonem, zaczyna być aktywny po przemianie do dihydrotestosteronu i estradiolu. U kobiet działa bezpośrednio. Testosteron odgrywa fundamentalną rolę w męskiej fizjologii i zdrowiu reprodukcyjnym. Niskie poziomy endogennego testosteronu są związane z wyższym ryzykiem chorób przewlekłych i śmiertelnością z jakiejkolwiek przyczyny. Niekoniecznie podawanie preparatów testosteronu rozwiązuje problem, jest wiele niewiadomych.
Antykoncepcja hormonalna i sterydy anaboliczno-androgenne
Obecnie niezwykle modne stały się doustne, hormonalne środki antykoncepcyjne, problem polega na tym, iż działają one podobne jak sterydy anaboliczno-androgenne lub środki z grupy SARM, to znaczy hamują funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-gonady (gonady to jądra lub jajniki). Zabiera się w ten sposób naturalną produkcję hormonalną, a organizm jest zdany na ilości związków syntetycznych, które są dostarczane w postaci tabletek, roztworów na oleju (iniekcje domięśniowe i podskórne), preparatów transdermalnych (np. żele) czy podawanych w inny sposób (wkładki, globulki itd.).

"Wymiatanie" testosteronu
Niestety, u kobiet doustne środki antykoncepcyjne (najczęściej syntetyczne odpowiedniki estradiolu i progesteronu) powodują „wymiatanie” testosteronu przez globulinę wiążącą hormony płciowe (SHBG). To znaczy, że więcej testosteronu jest związane, nieaktywne biologicznie. U kobiet testosteron reguluje np. libido, pożądanie, ma również znaczenie dla budowy masy mięśniowej, razem z estradiolem. U mężczyzn testosteron jest prohormonem, więc większe znaczenie dla libido, ilości tkanki tłuszczowej czy budowy mięśni u mężczyzn mają powstające z testosteronu: estradiol i DHT.
Jak stwierdziła dr Ashley Winter, dyplomowana urolog, która specjalizuje się w medycynie seksualnej: „[Kobiety stosujące doustne hormonalne środki antykoncepcyjne] mogą odczuwać niskie libido, ból podczas seksu lub suchość pochwy. Przeprowadzono nawet badania, które wykazały, że nawracające zakażenia układu moczowego mogą wystąpić już w wieku 20 lat, ponieważ te młode kobiety stosują się doustne środki antykoncepcyjne w bardzo niskiej dawce”. Dodała: „Istnieje przekonanie, że gdy przyjmujesz doustną antykoncepcję kombinowaną, dodajesz warstwy hormonów, ale w rzeczywistości masz ich mniej — możesz być w stanie niedoboru hormonalnego!
Na czym polega problem?
Kobiety myślą, że dodają hormony, ale zamiast tego zatrzymują endogenną produkcję hormonów, hamują owulację i zmniejszają naturalną produkcję np. estrogenów, jednocześnie dodając do ustroju niewielką ilość związków syntetycznych”. Kiedyś dawki syntetycznych estrogenów i progestagenów były większe (tych pierwszych nawet 5-7 krotnie wyższe!), stosowano też obecnie wycofane lub zmarginalizowane substancje, okazało się mieć to bolesne skutki uboczne (zaburzenia tolerancji glukozy, wzrost ciśnienia krwi, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, udar niedokrwienny i krwotoczny oraz zawał mięśnia sercowego).

Blokowanie produkcji własnego testosteronu
Tak samo działają sterydy anaboliczno-androgenne (SAA) oraz preparaty SARM, które miały być bezpieczną alternatywą dla sterydów. Okazało się, że zarówno SAA, jak i SARM mają wpływ na produkcję testosteronu w jądrach, powodują jego supresję (zahamowanie). W przypadku nadużywania SAA wpływ może być głęboki i wieloletni. U kobiet SAA powodują zahamowania podwzgórza, przysadki i jajników, wydłużają się lub przesuwają fazy cyklu miesiączkowego, albo w ogóle nie ma miesiączki. Hamowana jest produkcja estradiolu, progesteronu i testosteronu. Supresja zależy od rodzaju środków I dawki.
Dlatego zawsze powtarzam młodym mężczyznom, że SAA mogą mieć dziesiątki skutków ubocznych, ale najbardziej jaskrawym jest hamowanie produkcji testosteronu. Jeśli ktoś decyduje się na terapię SAA, to od razu powinien uwzględnić, że być może testosteron będzie musiał podawać przez następne lata. W oczywisty sposób rośnie również ryzyko sercowo-naczyniowe, udaru, zawału, nagłej śmierci, kancerogenezy itd.
Trening siłowy może zwiększać stężenie testosteronu, ale …
Paradoksalnie, u osób otyłych trening siłowy może skutkować wzrostem globuliny wiążącej hormony płciowe, czyli spada ilość aktywnego biologicznie testosteronu (naukowcy często używają skrótu FAI, wskaźnika dotyczącego ilości wolnych androgenów, w tym przypadku niezwiązanego z SHBG testosteronu, czyli tego aktywnego metabolicznie). Niemniej regularny trening jest niezwykle opłacalny, bo w eksperymencie o 2.7 kg wzrosła ilość beztłuszczowej masy ciała, co jest świetnym wynikiem jak na 3 miesiące treningu.

Poza tym spadek ilości wolnego testosteronu został zrekompensowany jednoczesnym spadkiem kortyzolu, czyli bez wątpienia długofalowo poprawie ulega sytuacja metaboliczna i hormonalna. Poza tym naukowcy sugerują, że odpowiedź na trening jest kwestią indywidualną, odnotowali niezwykle szerokie spektrum, u niektórych osób poziom SHBG spadł o 35%, u innych wzrastał nawet o 130%.
Tak samo było ze wzrostem siły i beztłuszczowej masy ciała. U niektórych osób beztłuszczowa masa ciała (głównie są to mięśnie) rosła po 3 miesiącach o mniej niż 1%, u innych rosła aż o 9%, u niektórych odnotowano wzrost ilości tłuszczu o 10%, u innych spadek nawet o 30%. Dlatego nie bez powodu mówi się, że natura jest niesprawiedliwa i w tych samych warunkach, u różnych osób można odnotować diametralnie różne efekty diety, treningu i suplementacji.
Z drugiej strony naukowcy wykazali, że osoby niewytrenowane mogą odpowiadać większym stężeniem kortyzolu na tę samą objętość treningową (były to wyciskanie sztangi i wiosłowanie sztangą w super seriach oraz przysiady i wyciskanie nogami na suwnicy w serii łączonej; badani wykonali razem 16 serii, po cztery serie każdego ćwiczenia). Dlatego należy odpowiednio dobierać objętość i intensywność (ciężary robocze), aby trening nie przyniósł odwrotnego efektu, niż zamierzony. Przetrenowanie zmniejsza stężenie testosteronu.
Redukcja tkanki tłuszczowej może zwiększać stężenie testosteronu.

Ogólnie trening siłowy, obok programu mającego na celu redukcję tkanki tłuszczowej (dieta, aeroby, inna dodatkowa aktywność fizyczna) może podwyższać stężenie testosteronu u pewnych osób (np. młodych zawodników). Jeśli chodzi o osoby w średnim i podeszłym wieku, takiej pewności nie ma. W jednym z badań redukcja masy ciała (nawet o kilkadziesiąt kilogramów) spowodowała średni 52.9% wzrost ilości testosteronu całkowitego, stężenie testosteronu wolnego wzrosło o 41.1%. Jak wcześniej wspomniałem, adaptacje w ustroju zachodzą niezwykle powoli, nie należy oczekiwać nagłego skoku stężenia androgenów. To tak nie działa, trzeba wielu tygodni, czy nawet miesięcy, by poprawić środowisko hormonalne ustroju
Dieta, a stężenie testosteronu
Niektórzy ludzie wydają się nie pamiętać, iż prowadzona była niezwykle szeroka kampania zwalczająca tłuszcze w diecie. Nie szukałbym tu teorii spiskowej, czyli np. lobbowania na rzecz płatków śniadaniowych, pieczywa i innych wypieków, makaronu czy różnego rodzaju kasz. Po prostu naukowcy popełnili kiedyś klasyczny błąd, współwystępowanie zjawisk uznano za ich korelację. Obecnie wiemy, iż tłuszcze są szkodliwe, tak samo, jak węglowodany, jeśli są spożywane w znacznym nadmiarze. Nie należy wysuwać zbyt daleko idących wniosków, ponieważ w nadmiarze szkodzi nawet woda i promieniowanie słoneczne (frakcja znana jako UV).
Nadmiar węglowodanów
W ostatnich latach naukowcy już nie wiążą dużej ilości tłuszczów nasyconych w diecie z chorobami sercowo-naczyniowymi. Za to bez wątpienia nadmiar węglowodanów (cukrów prostych i dwucukrów np. sacharozy i syropu glukozowo-fruktozowego) jest skorelowany z ryzykiem sercowo-naczyniowym, poprzez wpływ na wzrost trójglicerydów, poprzez zwiększenie ryzyka cukrzycy, podwyższenie stężenia insuliny (insulina ma wpływ hemodynamiczny tj. na ciśnienie krwi, dodatkowo na przyspieszenie procesu miażdżycowego, zatrzymywanie wody i sodu, zwiększanie ilości noradrenaliny itd.)
Po tym przydługim wstępie przechodzimy do konkretów. Nagonka na tłuszcze okazała się skuteczna. Niestety, wylano dziecko z kąpielą. To znaczy, z jednej strony ludzie zaczęli wystrzegać się tłuszczów, które są pożyteczne i niezbędne dla zdrowia (np. jednonienasycone i wielonienasycone), a z drugiej powszechne stały się produkty fast food bogate w niekorzystne dla zdrowia odmiany (np. zmodyfikowane strukturalnie tłuszcze trans, tłuszcze nasycone). Wzorce żywieniowe mieszkańców Zachodu uległy znacznym zmianom w ciągu XX wieku, a spożycie przetworzonej żywności wzrosło ponad dwukrotnie w krajach zachodnich.
Żywność przetworzona
Trend w kierunku zwiększonego spożycia przetworzonej żywności i zmniejszonego spożycia pełnowartościowych pokarmów przyczynił się do zmiany spożycia makroskładników od połowy XX wieku. W USA w latach 1965–1971 spożycie tłuszczu zmniejszyło się o 235 kcal dziennie, a w latach 1965–1991 spożycie węglowodanów wzrosło o 263 kcal dziennie. Zmiany te spowodowały 10,1% spadek spożycia tłuszczu, jako procent całkowitego spożycia energii (TEI). W latach 1991–2011 spożycie makroskładników pozostało stosunkowo stabilne. Spadek spożycia tłuszczu był w dużej mierze reakcją na wytyczne dietetyczne zalecające zmniejszenie spożycia tłuszczu, począwszy od lat 60. XX wieku.
W USA pierwsze dowody na spadek stężenia testosteronu pochodzą z lat 80. XX wieku. Czy to przypadek? Niestety, nie! Naukowcy, Joseph Whittaker i Kexin Wu wykonali w 2021 r. potężną pracę i przeanalizowali 9 baz danych, przesiali dane wg kryteriów, ostatecznie użyli 6 badań wysokiej jakości. Chcieli odpowiedzieć na pytanie, czy diety o mniejszej zawartości tłuszczu mają wpływ na obniżenie stężenia testosteronu u mężczyzn.
Diety o mniejszej zawartości tłuszczu dostarczały od 6.8% do 25% energii z tłuszczu, średnio ~22% tłuszczu (czyli całkiem standardową ilość). Diety wysokotłuszczowe dostarczały co najmniej 36,4% energii z tłuszczu (najwięcej ~41%). W skrajnym przypadku różnica między ilością tłuszczu w diecie pomiędzy grupami wynosiła ~30% podaży energii z tłuszczu.
Wyniki
- zaobserwowano istotne zmniejszenie stężenia hormonów płciowych przy stosowaniu diety o mniejszej zawartości tłuszczu w porównaniu z dietą wysokotłuszczową.
- konsekwentnie diety o mniejszej zawartości tłuszczu powodowały, iż mężczyźni mieli niższe stężenie testosteronu całkowitego, wolnego, testosteronu w moczu i dihydrotestosteronu.
Wnioski
Diety o mniejszej zawartości tłuszczu wydają się obniżać poziom testosteronu u mężczyzn, ale potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić ten efekt. Mężczyźni pochodzący z Europy mogą doświadczyć większego spadku testosteronu w odpowiedzi na dietę niskotłuszczową.
Podsumowując
Dla stężenia testosteronu kluczowe znaczenie mogą mieć dieta (odpowiednia zawartość tłuszczu; korzystanie z żywności o niskim stopniu przetworzenia), regularna aktywność fizyczna (w tym trening siłowy), unikanie alkoholu (chwilowo podwyższa, długofalowo obniża stężenie testosteronu), zapewnienie odpowiedniej ilości snu, utrzymywanie niskiego poziomu tkanki tłuszczowej. Duże, negatywne znaczenie mogą mieć środki dopingujące z grupy SAA, SARM i doustna hormonalna antykoncepcja u kobiet.
Literatura:
Rachel S. Rubin S. Rubin, MD The Sexual Side Effects of Hormones and Other Drugs https://www.medscape.com/viewarticle/sexual-side-effects-hormones-and-other-drugs-2024a1000l72
Roberts CK, Croymans DM, Aziz N, Butch AW, Lee CC. Resistance training increases SHBG in overweight/obese, young men. Metabolism. 2013 May;62(5):725-33. doi: 10.1016/j.metabol.2012.12.004. Epub 2013 Jan 12. PMID: 23318050; PMCID: PMC3845495.
Whittaker, J., & Wu, K. (2021). Low-fat diets and testosterone in men: Systematic review and meta-analysis of intervention studies. The Journal of Steroid Biochemistry and molecular biology, 210, 105878.
Shufelt, C. L., & Bairey Merz, C. N. (2009). Contraceptive hormone use and cardiovascular disease. Journal of the American College of Cardiology, 53(3), 221-231.
Cadore, Eduardo Lusa1; Lhullier, Francisco Luiz Rodrigues2; Brentano, Michel Arias1; Silva, Eduardo Marczwski da1; Ambrosini, Melissa Bueno1; Spinelli, Rafael1; Silva, Rodrigo Ferrari1; Kruel, Luiz Fernando Martins1. Hormonal Responses to Resistance Exercise in Long-Term Trained and Untrained Middle-Aged Men. Journal of Strength and Conditioning Research 22(5):p 1617-1624, September 2008. | DOI: 10.1519/JSC.0b013e31817bd45d


