Przez dziesiątki lat uważano, iż występują hormony kobiece i męskie. Okazało się, iż nie jest to takie proste, gdyż u mężczyzny estradiol odgrywa wiele kluczowych funkcji. Mało tego, estrogeny i progesteron postrzegano, jako mało znaczące w kontekście hipertrofii. Około dekady temu jednak badania na gryzoniach wykazały, że wycięcie jajników zwiększa, a progesteron i estradiol hamują tempo syntezy białek mięśniowych. [1] Sugeruje to, że „żeńskie” steroidy płciowe mogą być ważnymi regulatorami masy mięśniowej. 

Wyniki kolejnych badań, oceniających wpływ żeńskich hormonów płciowych na metabolizm białek mięśniowych u ludzi, były jednak sprzeczne. Stwierdzono, że szybkość syntezy białek mięśniowych jest większa u kobiet po menopauzie, w porównaniu z młodszymi kobietami przed menopauzą. [2] Inni naukowcy ustalili, że szybkość syntezy białek mięśniowych jest mniejsza u kobiet, które otrzymały estrogenową terapię zastępczą po histerektomii (wycięciu macicy), w porównaniu do grupy kontrolnej, kobiet po menopauzie. [3] Ustalono też, że szybkość syntezy białek mięśniowych jest mniejsza u kobiet stosujących doustne, hormonalne środki antykoncepcyjne, w porównaniu z kobietami, które tego nie robią (szerzej na ten temat w dalszej części tekstu). [4]

Jednak inne grupy naukowców nie wykazały żadnej różnicy w tempie syntezy białek mięśniowych pomiędzy:

  • paniami stosującymi doustne środki hormonalne, a kobietami które nie sięgają po te preparaty,
  • młodymi i starszymi kobietami,
  • kobietami, które były badane podczas fazy folikularnej lub lutealnej cyklu miesiączkowego. [5]

Eksperymenty te są jednak trudne do porównania i interpretacji, ze względu na różnice w doborze badanej grupy (różny skład ciała), w sposobie przeprowadzenia badania, w ocenie badanych parametrów itd. Ponadto istnieją potencjalne czynniki zakłócające np. występują różnice w stężeniach wolnego testosteronu, IGF-I i insuliny, między kobietami stosującymi środki hormonalne i tymi, które ich nie biorą. Doustne leczenie hormonalne indukuje zmiany w stężeniach ww. hormonów. Czasem jest to niepokojące, np. Qureshi AC i wsp. [6] wykazali, iż kobiety otrzymujące doustne estrogeny miały o 67% wyższe stężenie kortyzolu (terapia hormonalna: 660.9 ± 89.9 vs nie biorące hormonów: 395.4 ± 53.2 nmol/L). Co prawda o 8 rano, wg norm ESAP 2015, u pań otrzymujących estrogeny stężenie kortyzolu mieściło się w normie, ale podbijanie stężenia kortyzolu np. u sportowców, nie jest niczym dobrym (ma on wielokierunkowy, niekoniecznie pozytywny wpływ na kompozycję sylwetki oraz odkładanie się tkanki tłuszczowej). Norma dla kortyzolu (o 8 rano) to: 5-25 μg/dL (137.9-689.7 nmol/L). Co najciekawsze, przezskórne  podawanie estrogenów nie miało już takiego wpływu na stężenie kortyzolu.

Niestety u pań: estrogenowa terapia zastępcza (ETZ, estrogen replacement therapy) z użyciem 2 mg dziennie zmikronizowanego E2 podawanego doustnie, powoduje podwyższenie stężenia SHBG o 160% oraz obniżenie wolnego T o około 42%. Tego działania ubocznego nie wykazuje estrogenna substytucja transdermalna. [24] A to znaczy, że taka terapia może znacząco wpłynąć na ilość aktywnych hormonów anabolicznych (większość testosteronu jest związana, zwykle w 98-99%). Nie dość, że wzrośnie ilość globuliny wiążącej chociażby testosteron, to jeszcze ilość t. wolnego spada drastycznie. [28]

budowa mięśni u kobiet

Czy estradiol i progesteron mają wpływ na syntezę białek mięśniowych?

Celem badania Gordon I. Smitha i wsp. [7] była ocena wpływu menopauzy na syntezę białek mięśniowych i zapewnienie kompleksowej oceny wpływu przezskórnie dostarczanych hormonów płciowych (aby uniknąć wywołanych doustnym podawaniem problemów z dostępnością leku we krwi) na syntezę białek mięśniowych. W związku z tym mierzono podstawową szybkość syntezy białek mięśniowych u kobiet przed menopauzą i w czterech grupach kobiet po menopauzie. Pomiarów dokonywano przed i po terapii testosteronem, estradiolem lub progesteronem. W grupie kontrolnej nie podawano niczego.

Kobiety w wieku przedmenopauzalnym i pomenopauzalnym były zdrowe i starannie dobrane pod względem masy ciała, składu ciała i wrażliwości na insulinę.

Postawiono hipotezy:

  • tempo syntezy białek mięśniowych będzie większe w okresie pomenopauzalnym, w porównaniu z kobietami przed menopauzą,
  • podawanie testosteronu powinno zwiększyć, a leczenie estradiolem i progesteronem zmniejszyć szybkość syntezy białek mięśniowych.

Podawano różne środki hormonalne.

Normy dla testosteronu i estrogenów u obu płci.

„Produkcja”:

  • panie wytwarzają ledwie 0,25 mg testosteronu dziennie [29],
  • mężczyzna zaś, wg różnych źródeł, 6-7 mg testosteronu dziennie [30],
  • u mężczyzny powstaje ok. 35-45 mcg estradiolu dziennie (0.130-0.165 μmol), z czego 20% jest produkowana przez jądra. 60% krążącego estradiolu jest wytwarzana w jądrach lub pochodzi z konwersji androgenów (wytwarzanych w jądrach). Reszta powstaje z obwodowej konwersji androgenów nadnerczowych (np. DHEA). Stężenie estradiolu w osoczu stanowi 1/200 stężenia testosteronu.

Normy:

  • estradiolu w surowicy dla mężczyzny: 10-50 pg/mL,
  • estradiolu w surowicy dla kobiety: zależy od fazy cyklu i może się wahać w granicach 20 do 750 pg/mL,
  • dla testosteronu całkowitego wynosi: 280-1080 ng/dL (mężczyźni) oraz mniej, niż 70 ng/dL (kobiety),
  • testosteron wolny norma: > 52 pg/mL (mężczyźni); % testosteronu całkowitego 0.1-0.3%,
  • stężenie całkowitego testosteronu w surowicy (TT) <8 mmol/L (2,31 ng/mL) lub wolnego testosteronu (FT) <180 pmol/L (52 pg/mL) wymaga leczenia zastępczego testosteronem, bez względu na istnienie lub nieistnienie klinicznych objawów hipogonadyzmu.

Panie przydzielone do grupy testosteronu stosowały 1.25 g dziennie żelu na skórę (Androgel 1%; Abbvie Inc) przez 21 dni. Zakładając szybkość wchłaniania wynoszącą 10%, spodziewano się, że ten schemat dawał około 1250 μg testosteronu na dobę i zwiększałby stężenie t. w osoczu około 7-krotnie. Dla porównania, u mężczyzn tygodniowa „produkcja” wynosi do 50 mg tygodniowo (kilka mg dziennie), u pań 0.25 mg dziennie. A więc paniom efektywnie podawano 1.25 mg testosteronu dziennie. Ten wzrost stężenia jest porównywalny ze stężeniem typowo występującym u kobiet z hiperandrogenemią spowodowaną zespołem policystycznych jajników, ale nieco znacznie poniżej normy u mężczyzn eugonadalnych.

Panie przydzielone do grupy estradiolu otrzymywały estradiol przezskórnie przez 14 dni, stosując plastry mające zapewnić 0,1 mg estradiolu dziennie (31 cm2 plastrów nakładanych raz w tygodniu; Mylan Pharmaceuticals Inc), a następnie 14-dniowy okres bez leczenia. 14-dniowy okres leczenia powtórzono jeszcze dwa razy z 14-dniowym okresem bez leczenia pomiędzy.

Panie przydzielone do grupy progesteronowej stosowały mikronizowany progesteron (100 mg / dziennie) przy użyciu wkładki dopochwowej (Endometrin; Ferring Pharmaceuticals Inc) przez 14 dni, a następnie 14-dniowy okres bez leczenia. 14-dniowy okres leczenia powtórzono jeszcze dwa razy z 14-dniowym okresem bez leczenia pomiędzy. Spodziewano się, że ten schemat zwiększy (podczas fazy aktywnego podawania leku) stężenie progesteronu, jak u kobiet przed menopauzą, w fazie lutealnej cyklu miesiączkowego.

Mierzono ekspresję genów zaangażowanych w regulację masy mięśniowej:

  • MyoD; czynnik MyoD odpowiedzialny jest za zatrzymanie cyklu komórkowego i ostateczne różnicowanie, podczas którego nasila on produkcję miogeniny i Myf6, a jego ekspresja stopniowo obniża się, [8]
  • miogeniczny czynnik wzrostu,
  • miostatyny (MSTN); Miostatynę (GDF-8) wiąże się z ograniczaniem wzrostu mięśni u zwierząt i człowieka, na chwilę obecną bezsprzecznie powiązano jej ekspresję z sarkopenią. Może mieć też związek z rosnącą opornością insulinową. Wydaje się, że istnieją trzy sprawdzone sposoby na miostatynę: delecja jej genu, podawanie przeciwciał przeciw miostatynie lub podawanie follistatyny. Wstrzyknięcie myszom przeciwciał przeciw miostatynie powoduje 20-krotny wzrost masy mięśniowej i zwiększa wytrzymałość na ponad 4-tygodniowy okres,
  • follistatyny (patrz wyżej); inhibitor miostatyny,
  • FOXO3, należy do podgrupy dużej rodziny białkowych czynników transkrypcyjnych Fox.

Wyniki:

  • cząstkowe tempo syntezy białek (Fractional Synthesis Rate –FSR), czyli ilość białka zsyntetyzowanego/24 h, podzielona przez ogólną ilość białka w danym narządzie, nie wzrosło znacząco po estradiolu,
  • FSR było nieco wyższe u kobiet po menopauzie, w porównaniu do tych przed menopauzą,
  • testosteron i progesteron zwiększyły tempo syntezy białek o 50%,
  • testosteron i estradiol nie miały wpływu na ekspresję mRNA MYOD1, MSTN, FST i FOXO3 w mięśniach szkieletowych,
  • progesteron istotnie zwiększał ekspresję mRNA MYOD1, ale nie miał wpływu na ekspresję mRNA MSTN, FST i FOXO3.

Grafika: wpływ podawania hormonów na tempo syntezy białek mięśniowych u kobiet.

Wnioski: u kobiet podawanie estradiolu nie ma wpływu na syntezę białek mięśniowych (przynajmniej przezskórne). Uwaga: zupełnie inaczej ta kwestia przedstawia się u mężczyzn, więc proszę nie dokonywać nadinterpretacji tej wypowiedzi! Ponadto wiemy, iż np. żele z testosteronem dają znikome rezultaty u mężczyzn, w porównaniu do np. iniekcyjnego podawania testosteronu. Teoretycznie u człowieka hormon wzrostu też można podawać wziewnie, jednak jego biodostępność wynosi wtedy 4-10%, przy podaniu podskórnym lub domięśniowym 65-90% (komentarz zbędny). Podobnie adrenalina podawana wziewnie ma biodostępność na poziomie 4%, podawania iniekcyjnie 100%. [32] Dlatego iniekcyjne podawanie testosteronu może dawać zupełnie inne rezultaty, w porównaniu do żelu, a inna forma podawania estrogenów może dawać zupełnie inne efekty (co wykazano np. przy wpływie estrogenów na stężenie kortyzolu).

Progesteron wykazywał silny wpływ na syntezę białek mięśniowych i ekspresję mRNA MYOD1. Jest zatem mało prawdopodobne, aby większa synteza białek mięśniowych i nadekspresja genów regulujących wzrost mięśni u starszych kobiet (po menopauzie) wynikała jedynie ze zmian związanych z menopauzą i jej wpływem na stężenie hormonów u pań.

Podobnie u mężczyzn estradiol wydaje się regulować pożądanie i libido, zaś u kobiet wiodącą rolę w tej kwestii pełni testosteron. U mężczyzn hipertrofia jest regulowana np. przez estradiol (powstający wskutek aromatyzacji z testosteronu), zaś sam testosteron jest raczej prohormonem. U kobiet wzrost mięśni może regulować progesteron, u mężczyzn do tej pory nie wykazano takiego wpływu (istnieją za to wątpliwości, czy aby progesteron nie ma hamującego wpływu na proliferację komórek satelitarnych, co wykazano u zwierząt [33]).

A jak się ma stosowanie pigułek antykoncepcyjnych do poziomu testosteronu u kobiet?

Stwierdzono, iż tabletki skutecznie zmniejszają ilość testosteronu wolnego i całkowitego u kobiet. A to może mieć wpływ na trening siłowy (przyrosty siły, mocy i masy mięśni), gdyż kobieta wytwarza ledwie 0,25 mg testosteronu dziennie. [9] W jednym z badań z 2016 roku [2] losowo, metodą podwójnie ślepej próby, sprawdzono, jak DHEA (50 mg) stosowane obok pigułek antykoncepcyjnych wpłynie na poziom testosteronu u kobiet (panie w wieku 20-35 lat). Zbadano poziom SHBG, estradiolu, estronu, wolnego testosteronu oraz indeksu wolnego testosteronu (FTI). Badane odstawiły pigułki antykoncepcyjne przynajmniej 1 cykl menstruacyjny przed eksperymentem.

Zostały przydzielone na 5 cykli do grup:

  • etynyloestradiol (etynyloestradiol jest syntetycznym estrogenem o 5–10 razy silniejszym działaniu od estradiolu) [3] + levonorgestrel (spotykane są także pisownie: lewonorgestrel, związek określa się też, jako D-norgestrel (progestagen; bardziej wybiórczy, w porównaniu do progesteronu), grupa oznaczona, jako EE/LNG,
  • etynyloestradiol + drospirenone (progestagen, antyandrogen) grupa oznaczona, jako EE/DRSP,
  • powyższe środki hormonalne skorelowano z DHEA (50 mg) lub z placebo, aby ustalić, jak DHEA wpływa na poziom testosteronu u pań.

Wyniki?

  • grupa biorąca etynyloestradiol+ levonorgestrel w preparacie złożonym: odnotowano spadek ilości całkowitego testosteronu aż o 54.5%!
  • w grupie etynyloestradiol + drospirenone spadek ilości testosteronu całkowitego o 11.3%,
  • testosteron wolny: odnotowano spadek odpowiednio o 66.8% (etynyloestradiol+ lewonorgestrel) oraz 75.6% (etynyloestradiol + drospirenone)!

Dodanie DHEA znacząco zwiększyło ilość testosteronu, w grupie EE/DRSP nawet ponad poziom wyjściowy. Jak widać obie kombinacje występujące w antykoncepcyjnych pigułkach hormonalnych fatalnie odbijają się na poziomie testosteronu. Szczególnie złe działanie ma kombinacja etynyloestradiol+ lewonorgestrel.

Co ciekawe, levonorgestrel jest stosowany w tzw. antykoncepcji awaryjnej oraz ma być użyty także w leczeniu endometriozy u kobiet przed menopauzą – obecnie badania są na etapie 1 [7] („Endometrioza jest chorobą narządów płciowych kobiety charakteryzującą się obecnością komórek błony śluzowej trzonu macicy (endometrium) poza jamą macicy” [6]). Jeszcze bardziej interesujący jest fakt, iż razem z levonorgestrelem, kobietom podaje się inhibitor aromatazy (AI), doskonale znanym osobom korzystającym z dopingu farmakologicznego (anastrozole, arimidex). Jest on również stosowany przy terapii raka piersi u kobiet po menopauzie. „Stosowany [...] u kobiet będących po menopauzie – chorych na zaawansowanego raka piersi, którego komórki wykazują na swojej powierzchni obecność receptorów estrogenowych i/lub progestagenowych. Ostatnio anastrozol, jako jedyny inhibitor aromatazy, został również zarejestrowany w leczeniu adjuwantowym (pooperacyjne) również chorych po menopauzie, których rak piersi wykazuje na powierzchni komórek obecność receptorów estrogenowych i/lub progestagenowych”. [8]

A jak się ma stosowanie pigułek antykoncepcyjnych do przyrostów masy i siły u kobiet?

W kolejnym badaniu z 2003 roku [4] wykazano, iż 20% kobiet w wieku 18-30 lat w Chorwacji stosuje antykoncepcyjne pigułki hormonalne z antyandrogenami. Wzięło w nim udział 60 kobiet w wieku 18-30 lat, stosowały one antykoncepcję hormonalną co najmniej przez 12 miesięcy przed rozpoczęciem eksperymentu. Badanie ukończyło 50 z nich. Niestety panie były bardzo słabo wytrenowane, więc w 16 tygodni uzyskały niewyobrażalny wzrost siły.

Podzielono je na grupy:

  • antyandrogen (26 pań) 2 mg octanu cyproteronu (cyproterone acetate; np. w Polsce sprzedawany jako Androcur; syntetyczna pochodna progesteronu) oraz 0.035 mg estradiolu) był to produkt Diane 35, firmy Schering AG, Berlin, Niemcy, 1999,
  • oraz estrogen+progestagen (24 panie) – preparat stediril-m: etynyloestradiol 0.03 mg + lewonorgestrel 0.15 mg.

Uczestniczyły one w treningu siłowym 3 x w tygodniu, przez 16 tygodni. Początkowo nie było znaczących różnic między grupami w zakresie beztłuszczowej masy ciała, siły mięśni czy maksymalnego pochłaniania tlenu. Parametry mierzono przed, w trakcie oraz po 16 tygodniach treningu siłowego.

Wyniki?

  • grupa antyandrogenu (octan cyproteronu + estradiol) odnotowała wzrost siły o 42.3% (z poziomu 240.43 ± 27.91 N do 342.29 ± 31.57 N),
  • grupa kontrolna (estrogen+progestagen) odnotowała wzrost siły o 53.9% (z poziomu 239.33 ± 36.53 N do 368.32 ± 39.97 N),
  • beztłuszczowa masa ciała (mięśnie) zwiększyła się o 1.4 kg ± 0.2 kg w grupie antyandrogenu (octan cyproteronu + estradiol),
  • beztłuszczowa masa ciała (mięśnie) zwiększyła się o 1.6 kg ± 0.3 kg w grupie kontrolnej (estrogen+progestagen).

Jak widać pigułki antykoncepcyjne mogą mieć zasadnicze znaczenie dla trenujących pań, produkty zawierające antyandrogeny znacząco zmniejszają przyrosty siły i masy mięśniowej u trenujących kobiet. W jednym z najnowszych badań na domiar złego stwierdzono, iż trening w pierwszych dwóch tygodniach cyklu menstruacyjnego jest efektywny, w ostatnich dwóch idzie na marne. [19] Grupa pań nr 1 trenowała w pierwszych dwóch tygodniach cyklu menstruacyjnego (trening prowadzony 5 x w tygodniu) – znacząco zwiększyła siłę w przysiadzie oraz w CMJ (skoku w górę ze zmianą kierunku ruchu – zaczyna się ćwiczenie z pozycji stojącej, schodzi do półprzysiadu oraz eksploduje wyskakując w górę) oraz w siłę szczytową mięśni tylnej części uda. Grupa druga trenowała w ostatnich 2 tygodniach cyklu (5 x w tygodniu), nie poprawiła wyników. W grupie 1 zwiększyła się beztłuszczowa masa nóg (przyrost mięśni), w drugiej grupie nie odnotowano zmian. Pigułki antykoncepcyjne w tym przypadku nie miały wpływu na trening. Jeśli chcesz być efektywna na treningu i zdrowa – dobrze rozważ stosowanie antykoncepcji hormonalnej. Nie musi być wcale dobra dla wyników sportowych, a powikłania zdrowotne różnych generacji „pigułek” mogą być znaczące.

Jeśli chodzi o wpływ poszczególnych hormonów na budowanie masy u pań, wydaje się, iż kluczową rolę pełnią testosteron i progesteron, mniejszą estradiol. U panów większa jest rola estradiolu, mniejsza progesteronu, a testosteron jest bardziej prohormonem. Jednak interpretacja danych jest skomplikowana, a zbyt wiele czynników ma wpływ na wyniki badań, aby wyciągnąć jednoznaczne wnioski.

Referencje:

Toth MJ, Poehlman ET, Matthews DE, Tchernof A, MacCoss MJ. Effects of estradiol and progesterone on body composition, protein synthesis, and lipoprotein lipase in rats. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2001;280:E496–E501

Smith GI, Reeds DN, Hall AM, Chambers KT, Finck BN, Mittendorfer B. Sexually dimorphic effect of aging on skeletal muscle protein synthesis. Biol Sex Differ. 2012;3:11.

Hansen M, Skovgaard D, Reitelseder S, Holm L, Langbjerg H, Kjaer M. Effects of estrogen replacement and lower androgen status on skeletal muscle collagen and myofibrillar protein synthesis in postmenopausal women. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2012;67:1005–1013

Hansen M, Langberg H, Holm L, et al. Effect of administration of oral contraceptives on the synthesis and breakdown of myofibrillar proteins in young women. Scand J Med Sci Sports. 2011;21:62–72

Miller BF, Hansen M, Olesen JL, et al. No effect of menstrual cycle on myofibrillar and connective tissue protein synthesis in contracting skeletal muscle. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2006;290:E163–E168

Qureshi AC1, Bahri A, Breen LA, Barnes SC, Powrie JK, Thomas SM, Carroll PV. The influence of the route of oestrogen administration on serum levels of cortisol-binding globulin and total cortisol. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17492949

Gordon I. Smith, Jun Yoshino, Dominic N. Reeds, David Bradley, Rachel E. Burrows, Henry D. Heisey, Anna C. Moseley, and Bettina Mittendorfer „Testosterone and Progesterone, But Not Estradiol, Stimulate Muscle Protein Synthesis in Postmenopausal Women” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3879672/

Magdalena KOZAKOWSKA, Józef DULAK, Alicja JÓZKOWICZ

„MIĘŚNIOWE KOMÓRKI PROGENITOROWE – CHARAKTERYSTYKA I FUNKCJA”  http://salemander.org.pl/wp-content/uploads/2018/11/Miesniowe-komorki-progenitorowe-charakterystyka-i-funkcja.pdf

Cardiovascular disease incidence among females in South Carolina by type of oral contraceptives, 2000-2013: a retrospective cohort study.Arch Gynecol Obstet. 2016 Jul 11. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27402505

Contraception. 2016 Jul 5. pii: S0010-7824(16)30141-X. doi: 10.1016/j.contraception.2016.06.022. Maintaining physiological testosterone levels by adding dehydroepiandrosterone to combined oral contraceptives: I. Endocrine effects.http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27393080

https://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=3044

Antiandrogens in hormonal contraception limit muscle strength gain in strength training: comparison study.http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12590431

Suppression of endogenous testosterone production attenuates the response to strength training: a randomized, placebo-controlled, and blinded intervention study. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16868226

dr n. med. Andrzej Bacz “Endometrioza. Co to jest i jakie są przyczyny?” http://www.mp.pl/pacjent/choroby/88290,endometrioza

Pharmacokinetics, pharmacodynamics, safety and tolerability of an intravaginal ring releasing anastrozole and levonorgestrel in healthy premenopausal women: a Phase 1 randomized controlled trial. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27390369

Anastrozole (Arimidex): clinical characteristics, indications and prospects Janusz Wojtacki, Krzysztof Leśniewski-Kmak http://www.termedia.pl/Anastrozole-Arimidex-clinical-characteristics-indications-and-prospects,3,2078,1,1.html

http://www.termedia.pl/Journal/-4/pdf-6328-1?filename=Androgeny%20u%20kobiet.pdf

Effect of Oral Contraceptive Pills on the Blood Serum Enzymes and DNA Damage in Lymphocytes Among Users. Indian J Clin Biochem. 2016 Jul;31(3):294-301. doi: 10.1007/s12291-015-0533-x. Epub 2015 Dec 8. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27382200

http://www.labtestsonline.pl/tests/GGT.html?tab=3

“Wpływ par rtęci, podczas narażenia zawodowego na limfocyty  in vivo, na ich podatność na promieniowanie uv-c lub x oraz wydajność naprawy  in vitro” http://www.imp.lodz.pl/upload/oficyna/artykuly/pdf/full/Ceb4-04m-05.pdf

Afr J Prim Health Care Fam Med. 2016 Apr 1;8(2):e1-5. doi: 10.4102/phcfm.v8i2.967. Awareness of prevention of teenage pregnancy amongst secondary school learners in Makhado municipality. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27380836

https://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=510

http://urpl.gov.pl/pl/europejska-agencja-lek%C3%B3w-rozpocz%C4%99%C5%82a-ocen%C4%99-bezpiecze%C5%84stwa-produktu-leczniczego-diane-35-oraz-jego

http://www.rmf24.pl/fakty/swiat/news-uwaga-na-lek-diane-35-to-nie-jest-pigulka-antykoncepcyjna,nId,971360

Scrutiny of Diane-35 due to potential dangers of off-label prescribeing http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3602268/

https://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=4452

Effects on power, strength and lean body mass of menstrual/oral contraceptive cycle based resistance training.  J Sports Med Phys Fitness. 2015 Nov 11. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26558833

Dariusz Rapa, Tomasz Paszkowski „Suplementacja testosteronem a seksualność kobiet”https://journals.viamedica.pl/seksuologia_polska/article/viewFile/33628/24671

„Androgeny u kobiet” http://www.termedia.pl/Journal/-4/pdf-6328-1?filename=Androgeny%20u%20kobiet.pdf

Michał Rabijewski, Wojciech Zgliczyński - "Zespół niedoboru testosteronu  u mężczyzn w starszym wieku", "Testosterone deficiency syndrome in elderly men" http://www.akademiamedycyny.pl/geriatria/archiwum/200901_geriatria_Zespol%20niedoboru%20testosteronu%20Rabijewski.pdf

Kathleen Deska PAGANA, Timothy J. PAGANA „Testy laboratoryjne i badania diagnostyczne w medycynie”

Bożena Karolewicz, Janusz Pluta „Nowe rozwiązania w technologii leków wziewnych. Część I”

Sissom E., Reinhardt C., Johnson B. Melengestrol acetate alters muscle cell proliferation in heifers and steers. J Anim Sci. 2006;84:2950–2958.