Obecnie w modzie są pokarmy „bio”, „organiczne” oraz „wyrzucanie z diety śmieci”. „Jedz czysto” - to jedna z porad, która może i byłaby trafna, ale niestety termin „czystość” jest zbyt wieloznaczny.

  1. Weganizm – czysta dieta?
  2. Jedzenie organiczne
  3. „Jedzenie organiczne wolne od pestycydów?!”
  4. Czy da się jeść „czysto”?

„Czystość” można rozpatrywać pod względem:

  • fizycznym, np. skażenia biologicznego, chemicznego, promieniotwórczego; składu produktu,
  • religijnym, obwarowania dotyczą rodzaju (np. mięsa), sposobu uboju itd.,
  • stopnia jego przetworzenia (często używa się tego terminu w świecie kulturystyki i fitness).

Przykładowo, żywność halal musi spełniać określone kryteria.Mięso dozwolone, nadające się do spożycia dla osób wyznania muzułmańskiego, musi być zgodne z regułami halal,

tj. spełniać następujące warunki:

  • w trakcie uboju zwierzę musi być zwrócone w kierunku modlitwy muzułmańskiej, czyli miasta Mekka,
  • uboju musi dokonywać posiadający licencję muzułmanin, wypowiadający formułę „bismillah” oraz „Allahu akbar”,
  • zwierzę nie może być ogłuszone ani w inny sposób pozbawione przytomności,
  • w czasie uboju należy zadać cios w tętnice szyjną zwierzęcia, aby jak najszybciej doprowadzić do jego wykrwawienia się.

Często zdarza się, iż żywność mająca spełniać kryteria halal zawiera domieszki, których nie powinna, tj. mięso od świni lub smalec czy żelatynę pochodzącą od świni. Te dodatki są całkowicie zakazane przez islam, a także judaizm.

Weganizm – czysta dieta?

Dla wielu osób „czysta” dieta oznacza eliminowanie z niej mięsa czy nabiału. Czy to słuszne myślenie? Wydawałoby się, iż pozbycie się z diety produktów pochodzenia zwierzęcego powinno dawać najlepsze efekty. Jednak w dużym stopniu stan zdrowia wegan można tłumaczyć większą świadomością, uprawianiem sportu, ograniczeniem picia alkoholu, palenia tytoniu itd. Weganie mogą mieć jednak pewne problemy z dostarczeniem odpowiedniej ilości np. witaminy B12, kreatyny (zawarta w mięsie), kwasów EPA, DHA (omega-3). Wszystko można suplementować, tylko czy taka dieta pozostanie „czysta”? Kwestia definicji i umowności.

Z kolei diety wegetariańskie zapewniają duże ilości zbóż, roślin strączkowych, orzechów, owoców i warzyw. Są zazwyczaj bogate w węglowodany, kwasy tłuszczowe omega-6, błonnik pokarmowy, karotenoidy, kwas foliowy, witaminę C, witaminę E i magnez. Dostarczają niewiele białka (np. 15%), w tym ze względu na roślinne pochodzenie są to białka niepełnowartościowe dla ustroju człowieka. Dostarczają mało tłuszczów nasyconych, długołańcuchowych kwasów omega-3, retinolu, witaminy B i cynku. Weganie mogą mieć problemy z powodu szczególnie niskiego spożycia witaminy B12 i wapnia. [14] Najprawdopodobniej duży dowóz kwasów omega-6, przy niskiej podaży omega-3, wcale nie sprzyja zdrowiu (indukuje stan zapalny, co ma wpływ na raka i ryzyko sercowo-naczyniowe). Niestety, w roślinach znajdujemy głównie kwas α-linolenowy (ALA). Pozostałe kluczowe kwasy omega-3 (EPA/DHA) występują np. w rybach. ( Tłuszcze: czym się różnią? Który lepszy? Poznaj rodzaje kwasów tłuszczowych )

dieta czysta

Jedzenie organiczne

Wydawałoby się, iż jedzenie warzyw organicznych musi być zdrowe. Ma być to żywność wytwarzana bez stosowania pestycydów i sztucznych nawozów. Jest to wariacja mitu „naturalne zdrowe, chemiczne złe”. Do tej pory w badaniach naukowych nie udało się wykazać znacznej przewagi jedzenia organicznego, w porównaniu do klasycznego, jeśli chodzi o poprawę zdrowia. Poza tym obecnie dostępne badania były prowadzone krótko i na małej liczbie osób. [1-3]

Smith-Spangler i wsp. podsumowali dane z badań klinicznych. Doszli do wniosku, iż nie było znaczących różnic dotyczących stanu zdrowia i stopnia odżywienia, pomiędzy osobami stosującymi żywność organiczną a grupą kontrolną bazującą na konwencjonalnym jedzeniu. Na dodatek, w jednym z badań nie odnotowano wpływu „specjalnego sposobu produkcji” na biodostępność cynku, miedzi czy stężenia karotenoidów we krwi u badanych osób. [4,5] Najpopularniejszymi karotenoidami występującymi w diecie są: α- i β-karoten, β-kryptoksantyna, luteina, likopen i zeaksantyna. Karotenoidy wchłaniane są przez jelita do krwi, która za pomocą lipoprotein, transportuje je do różnych tkanek w organizmie. […]Najważniejszą cechą karotenoidów jest działanie antyoksydacyjne wobec reaktywnych form tlenu, jak i wolnych rodników. Dzięki tej właściwości, karotenoidy chronią organizm przed wieloma ciężkimi, przewlekłymi chorobami. Częste stosowanie w diecie produktów bogatych w te związki skutecznie przeciwdziała rozwojowi nowotworów oraz miażdżycy. 20 z nich można wykryć we krwi. [6]

I znowu powtarza się tu historia, która dotyczyła wegan. Osoby, które kupują jedzenie organiczne, częściej wybierają warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, jedzą mniej mięsa i ogólnie wykazują bardziej prozdrowotny sposób odżywiania. To też może mieć wpływ na zakłócenie postrzegania żywności organicznej. Ponadto częściej uprawiają sport i rzadziej palą tytoń. [7]

W badaniu NutriNet-Santé objęto obserwacją 62 000 uczestników.

Wzrost BMI w czasie był niższy wśród osób częściej sięgających po żywność organiczną. Zmniejszenie ryzyka otyłości zaobserwowano wśród osób częściej sięgających po żywność ekologiczną, w porównaniu z osobami, które jej unikają. W odniesieniu do chorób przewlekłych, liczba badań jest ograniczona. W studium Nutrinet-Santé konsumenci żywności ekologicznej (okazjonalnie i regularnie), w porównaniu z osobami nie jedzącymi takiego pokarmu, wykazywali mniejszą częstotliwość występowania nadciśnienia, cukrzycy typu 2, hipercholesterolemii (zarówno u mężczyzn, jak i kobiet) oraz chorób układu krążenia (u mężczyzn) [8], ale częściej deklarowali występowanie raka. Najprawdopodobniej po diagnozie raka te osoby wdrożyły zmiany w diecie i zaczęły sięgać po żywność organiczną.

W badaniu kohortowym Bradbury KE i wsp. [9] przeprowadzonym na dorosłych, oceniano wpływ spożycia żywności organicznej na zachorowalność na raka. Oceniano powiązanie między konsumpcją żywności ekologicznej a ryzykiem zachorowania na raka u 623 080 kobiet w wieku średnim w Wielkiej Brytanii.

Ogólne ryzyko zachorowania na raka nie było związane z konsumpcją żywności ekologicznej, ale zaobserwowano zmniejszenie o 21% ryzyka pojawienia się chłoniaka nieziarniczego u uczestników, którzy zwykle / zawsze spożywają żywność ekologiczną, w porównaniu z osobami, które nigdy nie spożywają żywności ekologicznej.

„Jedzenie organiczne wolne od pestycydów?!”

Na 385 substancji dopuszczonych do stosowania, jako pestycydy w UE, 26 zostało zatwierdzonych do użycia w rolnictwie ekologicznym. Większość pestycydów zatwierdzonych do stosowania w rolnictwie ekologicznym stwarza niskie zagrożenie toksykologiczne dla konsumentów. Często są to związki niegroźne dla człowieka, których nie wiąże się z toksycznością (np. olejek miętowy, piasek kwarcowy). Niejednokrotnie są one częścią normalnej diety lub stanowią klasyczne składniki odżywcze (np. żelazo, wodorowęglan potasu, olej rzepakowy) lub nie są groźne dlatego, że są dopuszczone do stosowania tylko w pułapkach na owady i dlatego istnieje znikome ryzyko przedostania się tych związków do łańcucha pokarmowego (tj. syntetyczne piretroidy lambda-cyhalotryna i deltametryna oraz feromony).

Wyjątek od reguły stanowią pyretryny i miedź. Pyretyny, ekstrakt roślinny z Chrysanthemum cinerariaefolium, charakteryzuje ten sam mechanizm działania, jak syntetycznych pyretroidowych środków owadobójczych, ale są mniej stabilne. Miedź jest niezbędnym składnikiem odżywczym dla roślin, zwierząt i ludzi, chociaż jest toksyczna przy wysokiej podaży i jest szkodliwa dla organizmów wodnych. Pyretryny są to związki wyodrębnione na drodze ekstrakcji z wysuszonych koszyczków kwiatowych roślin Chrysanthemum cinerariaefolium (Bertram szarolistny, złocień, pyretrum) i Taracetum cinerańaefolium, u których zawartość tych związków waha się w granicach 0,7-3,0%. Pyretryny należą do najstarszych środków owadobójczych używanych przez człowieka. Powodem dużego zainteresowania tą grupą związków jest niespotykana w innych grupach insektycydów wybiórczość działania, duża aktywność szkodnikobójcza, a jednocześnie niewielka toksyczność dla ludzi i innych organizmów wyższych. [13]

Obecnie w gospodarstwach ekologicznych dopuszcza się stosowanie wielu naturalnych pestycydów.

Należą do nich m.in.: [12]

  • azadirachtina uzyskiwana z miodli indyjskiej (Azadirachta indica) – środek owadobójczy, doskonały do zwalczania gąsienic bielinka kapustnika,
  • wosk pszczeli – maść ogrodnicza, służąca do zabezpieczania ran drzew i krzewów,
  • żelatyna – środek owadobójczy,
  • zhydrolizowane białko – środek wabiący,
  • lecytyna – środek grzybobójczy,
  • pyretrum otrzymywane ze złocienia dalmatyńskiego (Chrysanthemum cineraria folium) – insektycyd,
  • quassia otrzymany z Quassia amara – środek owadobójczy i odstraszający owady,
  • rotenon otrzymany z Derris spp. i Lonchocarpus spp. i Terphrosia spp. – środek owadobójczy,
  • sól potasowa kwasu tłuszczowego (szare mydło) – środek owadobójczy,
  • olej parafinowy – środek owadobójczy i roztoczobójczy,
  • piasek kwarcowy – środek odstraszający,
  • siarka – środek grzybobójczy, roztoczobójczy, odstraszający,
  • wodorowęglan potasu – środek grzybobójczy,
  • nadmanganian potasu – środek grzybobójczy i bakteriobójczy; tylko w przypadku drzew owocowych, oliwnych i winorośli,
  • siarczan wapnia (wielosiarczek wapnia) – środek grzybobójczy, owadobójczy i roztoczobójczy,
  • miedź w formie wodorotlenku miedzi, tlenochlorku miedzi, (trójzasadowy) siarczanu miedzi, tlenku miedzi, oktanianu miedzi; środek grzybobójczy; maksymalnie do 6 kg na hektar rocznie.

Podsumowanie

Różnica w zawartości substancji odżywczych między uprawami ekologicznymi i konwencjonalnymi jest minimalna, np. w organicznych owocach i warzywach stwierdzono nieznacznie wyższe ilości związków fenolowych. Prawdopodobnie w zbożach uprawianych ekologicznie jest mniej kadmu. Organiczne produkty mleczne, a być może także mięso, niejednokrotnie wykazują wyższą zawartość kwasów tłuszczowych omega-3, w porównaniu z produktami konwencjonalnymi, chociaż różnica ta ma prawdopodobnie marginalne znaczenie odżywcze. Większy niepokój budzi powszechne stosowanie antybiotyków w konwencjonalnej produkcji zwierzęcej. Obecnie postrzega się takie postępowanie, jako kluczowy czynnik wywołujący odporność na antybiotyki w społeczeństwie. W produkcji ekologicznej stosowanie antybiotyków jest mniej intensywne. Zatem produkcja żywności ekologicznej ma kilka udokumentowanych i potencjalnych korzyści dla zdrowia ludzkiego, a szersze zastosowanie tych metod produkcji również w konwencjonalnym rolnictwie, np. w zintegrowanej ochronie przed szkodnikami, najprawdopodobniej przyniesie korzyści zdrowiu ludzkiemu.

Na koniec opiszę patologię. Wielu „guru czystego jedzenia” poleca tylko surowy pokarm. Takie mleko może zawierać (i często zawiera) szkodliwe bakterie. Surowe jajka zawierają awidynę, białko, które może wywołać braki przez wiązanie biotyny. Ponadto przyswajalność surowych jajek jest znikoma, mogą być też skażone salmonellą (obróbka termiczna niszczy te bakterie). Niektórzy ludzie cierpią na tak poważne zaburzenia, iż wybierają dietę składającą się tylko z owoców (frutarianizm, który opisałem w kontekście pewnej znanej w serwisie Youtube kobiety).

Czy da się jeść „czysto”?

Może i tak, tylko każdy inaczej definiuje taki model diety. Najlepiej nie dać się zwariować modą na unikanie mięsa, pszenicy czy konwencjonalnej żywności.

Referencje:

Dangour AD, Lock K, Hayter A, Aikenhead A, Allen E, Uauy R. Nutrition-related health effects of organic foods: a systematic review. Am J Clin Nutr. 2010;92(1):203–210.

Smith-Spangler C, Brandeau ML, Hunter GE, Bavinger JC, Pearson M, Eschbach PJ, Sundaram V, Liu H, Schirmer P, Stave C, et al. Are organic foods safer or healthier than conventional alternatives?: a systematic review. Ann Intern Med. 2012;157(5):348–366.

Forman J, Silverstein J. Organic foods: health and environmental advantages and disadvantages. Pediatrics. 2012;130(5):e1406–e1415.

Mark AB, Poulsen MW, Andersen S, Andersen JM, Bak MJ, Ritz C, Holst JJ, Nielsen J, de Courten B, Dragsted LO, et al. Consumption of a diet low in advanced glycation end products for 4 weeks improves insulin sensitivity in overweight women. Diabetes Care. 2014;37(1):88–95. [PubMed] [Google Scholar]

Soltoft M, Bysted A, Madsen KH, Mark AB, Bugel SG, Nielsen J, Knuthsen P. Effects of organic and conventional growth systems on the content of carotenoids in carrot roots, and on intake and plasma status of carotenoids in humans. J Sci Food Agric. 2011;91(4):767–775.

Agnieszka Gryszczyńska1, Bogna Gryszczyńska2, Bogna Opala „Karotenoidy. Naturalne źródła, biosynteza, wpływ na organizm ludzki”  http://www.czytelniamedyczna.pl/3847,karotenoidy-naturalne-zrodla-biosynteza-wplyw-na-organizm-ludzki.html

Axel Mie,corresponding author1,2 Helle Raun Andersen,3 Stefan Gunnarsson,4 Johannes Kahl,5 Emmanuelle Kesse-Guyot,6 Ewa Rembiałkowska,7 Gianluca Quaglio,8 and Philippe Grandjean „Human health implications of organic food and organic agriculture: a comprehensive review” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5658984/

Baudry J, Mejean C, Peneau S, Galan P, Hercberg S, Lairon D, Kesse-Guyot E. Health and dietary traits of organic food consumers: results from the NutriNet-Sante study. Br J Nutr. 2015;114(12):2064–2073.

Bradbury KE, Balkwill A, Spencer EA, Roddam AW, Reeves GK, Green J, Key TJ, Beral V, Pirie K. The million women study C: organic food consumption and the incidence of cancer in a large prospective study of women in the United Kingdom. Br J Cancer. 2014;110(9):2321–2326.

European Commission: Commission Regulation (EC) No 889/2008 of 5 September 2008 laying down detailed rules for the implementation of Council Regulation (EC) No 834/2007 on organic production and labelling of organic products with regard to organic production, labelling and control. In: Off J Eur Union 2008.

European Commission: EU pesticides database; 2017. ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticides-database/.

https://www.kpodr.pl/8-ekologiczne-srodki-ochrony-roslin/

Soćko, R.,   Czerczak, S. „Pyretryny. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego” http://yadda.icm.edu.pl/yadda/element/bwmeta1.element.baztech-f4166ed2-5119-454f-be9b-833811d3d82f

Key TJ, Appleby PN, Rosell MS. “Health effects of vegetarian and vegan diets.” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16441942