W dzisiejszym odcinku z cyklu poświęconego deficytowym składnikom wegańskiej diety zajmiemy się problemem potencjalnego niedoboru żelaza, którego zapasy w organizmach wegan, jak dowiodły badania, są średnio niższe w porównaniu do osób wzbogacających swoją dietę o produkty pochodzenia zwierzęcego.
Czym jest żelazo i jakie pełni funkcje w naszym organizmie?
Żelazo jest pierwiastkiem z grupy mikroelementów, niezbędnym do życia nie tylko człowiekowi, ale również zwierzętom, roślinom i drobnoustrojom. W ludzkim organizmie żelazo współtworzy w pierwszej kolejności hemoglobinę i mioglobinę, białka odpowiedzialne za transport tlenu przez krew z płuc do tkanek oraz jego magazynowanie w tkance mięśniowej, warunkując zdolność tych białek do wiązania tlenu.

Jednocześnie żelazo jest również pierwiastkiem odpowiedzialnym za aktywność enzymów sterujących oddychaniem komórkowym i ogólnie przebiegającymi w naszym organizmie procesami utleniania i redukcji.
Ile żelaza potrzebujemy?
W tkankach ludzkiego organizmu żelazo gromadzone jest głównie w mięśniach, wątrobie i szpiku kostnym oraz we krwi i w jej osoczu. Przeciętny mężczyzna magazynuje w swoim organizmie 4 g, a kobieta około 3,5 g żelaza. Żelazo magazynowane jest w ludzkim organizmie w formie nietoksycznej, głównie w postaci białka zwanego ferrytyną.
Dobowe zapotrzebowanie człowieka na żelazo jako na niezbędny składnik pokarmowy jest zmienne i zależne od takich czynników, jak wiek, płeć oraz ogólna kondycja zdrowotna organizmu. I jak oszacowali to zapotrzebowanie specjaliści, wynosi ono od 1 mg w przypadku mężczyzn do 2 mg w przypadku kobiet, u których wzrasta w okresie ciąży i karmienia do ok. 3 mg.
Zapotrzebowanie na żelazo
| Mężczyźni | Kobiety | Kobiety w okresie ciąży i karmienia |
| 1mg | 2mg | 3mg |
Przyswajalność a spożycie żelaza
Ponieważ jednak ustalona, średnia przyswajalność żelaza z diety mieszanej to tylko 10%, dlatego w rzeczywistości występuje konieczność spożywania ok. 10-krotnie większej porcji tego pierwiastka, aniżeli wynosi dobowe zapotrzebowanie, a więc w przedziale od 10 do 30 mg na dobę.
Kiedy brakuje żelaza…

Z uwagi na funkcje pełnione w wytwarzaniu elementów krwi, niedobór żelaza w diecie skutkuje rozwojem niedokrwistości, zwanej wymiennie anemią, która najczęściej objawia się takimi symptomami, jak:
- ogólne osłabienie
- zmniejszenie zdolności koncentracji
- szybka męczliwość
- bóle i zawroty głowy
- bladość skóry oraz błon śluzowych
- suchość skóry
- osłabienie i wypadanie włosów
- łamliwość paznokci
- tachykardia (przyspieszenie akcji serca)
- spadek odporności
Problemy zwolenników roślinnej diety
Występujące w żywności żelazo przybiera dwie formy – hemową i niehemową. Pierwsza z nich jest charakterystyczna dla pokarmów mięsnych i cechuje się relatywnie wysoką biodostępnością (20–30%). Natomiast pochodzące z produktów roślinnych żelazo niehemowe jest po pierwsze słabiej przyswajalne (1–10%), a po drugie jego przyswajalność jest dodatkowo uzależniona od różnych innych składników roślinnych oraz ich bilansu w spożytym posiłku. Chodzi tutaj w pierwszej kolejności o proporcję kwasu fitynowego do kwasu askorbinowego (witaminy C), gdyż pierwszy hamuje a drugi aktywuje wchłanianie żelaza.
Biodostępność żelaza hemowego i niehemowego
| Żelazo hemowe (źródła zwierzęce) | Żelazo niehemowe (źródła roślinne) |
| 20-30% | 1-10% |
Dlatego też, pomimo że badania wykazują wyższe stężenie żelaza w produktach roślinnych niż zwierzęcych (za wyjątkiem rzadko spożywanej wątróbki) oraz większe spożycie tego pierwiastka przez wegan w porównaniu z wszystkożercami, zwykle dysponują oni znacznie mniejszymi zapasami tego mikroelementu w organizmie.
Otóż u osób pozostających na diecie roślinnej notowany jest niższy poziom ferrytyny (najczęściej poniżej normy) w porównaniu z osobami korzystającymi z diety mieszanej, jak również zwiększony odsetek rozwoju anemii. Problem ten dotyczy w szczególności kobiet-weganek, u których częściej obserwowany jest obniżony poziom ferrytyny i hemoglobiny, niż u wegetarianek oraz korzystających z diet roślinnych mężczyzn.
Rady specjalistów - ile żelaza powinni spożywać weganie?
W pierwszej kolejności specjaliści doradzają, aby traktować dietę wegańską jako stan wzmożonego zapotrzebowania na żelazo i zwiększyć normy spożycia żelaza dla wegan o ok. 80%. Tak więc mężczyzna-weganin powinien spożywać ok. 20, kobieta-weganka ok. 35, a ciężarna weganka ok. 50 mg żelaza dziennie.

Radzą również, aby obniżać poziom i aktywność kwasu fitynowego poprzez moczenie i kiełkowanie nasion oraz kiszenie warzyw, a jednocześnie wzbogacać posiłki w kwas askorbinowy poprzez spożycie owoców i soków owocowych, obfitujących w witaminę C.
Jednocześnie zdecydowanie odradzają popijania posiłków napojami obfitującymi w hamujące wchłanianie żelaza związki fenolowe, a więc takimi jak głównie kawa, herbata, mięta i kakao. Jak bowiem wykazały badania, popicie posiłku herbatą obniża absorpcję żelaza, w zależności od rodzaju, od 75 do 94% (czarna herbata działała tu silniej niż zielona), popicie kawą o 60%, popicie miętą o 84%, a popicie kakao o 71%.
Dlatego specjaliści zalecają, aby takie napoje jak kawa, herbata, napary ziołowe czy kakao spożywać 1–2 godziny przed lub po posiłku wegańskim, natomiast same posiłki popijać wodą lub sokiem owocowym, bogatym w witaminę C. Specjaliści wskazują również na korzyści wynikające z włączenia do diety wegańskiej kiszonych warzyw i ogólnie żywności fermentowanej, gdyż – jak dowodzą badania – zawarte w nich bakterie fermentacji mlekowej zwiększają absorpcję żelaza z przewodu pokarmowego.
Najlepsze rozwiązania
Jako dobre rozwiązanie wskazywana jest też żywność wzbogacana w żelazo, która w znacznym stopniu zwiększa spożycie żelaza przez narażonych na jego niedobory wegan i obniża ryzyko rozwoju anemii. A produkty wegańskie, które są najczęściej fortyfikowane przez producentów żelazem, to płatki śniadaniowe, soki oraz roślinne napoje mlekozastępcze. No i oczywiście zawsze mamy jeszcze wygodną alternatywę dla tego typu produktów w postaci kapsułkowych lub tabletkowych suplementów żelaza.
Sławomir Ambroziak

