Czego brakuje w wegańskiej diecie? Część 19 – Żelazo

W dzisiejszym odcinku z cyklu poświęconego deficytowym składnikom wegańskiej diety zajmiemy się problemem potencjalnego niedoboru żelaza, którego zapasy w organizmach wegan, jak dowiodły badania, są średnio niższe w porównaniu do osób wzbogacających swoją dietę o produkty pochodzenia zwierzęcego. 

Czym jest żelazo i jakie pełni funkcje w naszym organizmie?

Żelazo jest pierwiastkiem z grupy mikroelementów, niezbędnym do życia nie tylko człowiekowi, ale również zwierzętom, roślinom i drobnoustrojom. W ludzkim organizmie żelazo współtworzy w pierwszej kolejności hemoglobinę i mioglobinę, białka odpowiedzialne za transport tlenu przez krew z płuc do tkanek oraz jego magazynowanie w tkance mięśniowej, warunkując zdolność tych białek do wiązania tlenu.

FE - żelazo

Jednocześnie żelazo jest również pierwiastkiem odpowiedzialnym za aktywność enzymów sterujących oddychaniem komórkowym i ogólnie przebiegającymi w naszym organizmie procesami utleniania i redukcji.

Ile żelaza potrzebujemy?

W tkankach ludzkiego organizmu żelazo gromadzone jest głównie w mięśniach, wątrobie i szpiku kostnym oraz we krwi i w jej osoczu. Przeciętny mężczyzna magazynuje w swoim organizmie 4 g, a kobieta około 3,5 g żelaza. Żelazo magazynowane jest w ludzkim organizmie w formie nietoksycznej, głównie w postaci białka zwanego ferrytyną.

Polecamy również: Najlepsze żelazo - jakie żelazo wybrać?

Dobowe zapotrzebowanie człowieka na żelazo jako na niezbędny składnik pokarmowy jest zmienne i zależne od takich czynników, jak wiek, płeć oraz ogólna kondycja zdrowotna organizmu. I jak oszacowali to zapotrzebowanie specjaliści, wynosi ono od 1 mg w przypadku mężczyzn do 2 mg w przypadku kobiet, u których wzrasta w okresie ciąży i karmienia do ok. 3 mg.

Zapotrzebowanie na żelazo

Mężczyźni Kobiety Kobiety w okresie ciąży i karmienia
1mg 2mg 3mg

Przyswajalność a spożycie żelaza

Ponieważ jednak ustalona, średnia przyswajalność żelaza z diety mieszanej to tylko 10%, dlatego w rzeczywistości występuje konieczność spożywania ok. 10-krotnie większej porcji tego pierwiastka, aniżeli wynosi dobowe zapotrzebowanie, a więc w przedziale od 10 do 30 mg na dobę.

Kiedy brakuje żelaza… 

niedobory żelaza

Z uwagi na funkcje pełnione w wytwarzaniu elementów krwi, niedobór żelaza w diecie skutkuje rozwojem niedokrwistości, zwanej wymiennie anemią, która najczęściej objawia się takimi symptomami, jak:

  • ogólne osłabienie
  • zmniejszenie zdolności koncentracji
  • szybka męczliwość
  • bóle i zawroty głowy
  • bladość skóry oraz błon śluzowych
  • suchość skóry
  • osłabienie i wypadanie włosów
  • łamliwość paznokci
  • tachykardia (przyspieszenie akcji serca)
  • spadek odporności

Problemy zwolenników roślinnej diety

Występujące w żywności żelazo przybiera dwie formy – hemową i niehemową. Pierwsza z nich jest charakterystyczna dla pokarmów mięsnych i cechuje się relatywnie wysoką biodostępnością (20–30%). Natomiast pochodzące z produktów roślinnych żelazo niehemowe jest po pierwsze słabiej przyswajalne (1–10%), a po drugie jego przyswajalność jest dodatkowo uzależniona od różnych innych składników roślinnych oraz ich bilansu w spożytym posiłku. Chodzi tutaj w pierwszej kolejności o proporcję kwasu fitynowego do kwasu askorbinowego (witaminy C), gdyż pierwszy hamuje a drugi aktywuje wchłanianie żelaza.

Biodostępność żelaza hemowego i niehemowego

Żelazo hemowe (źródła zwierzęce) Żelazo niehemowe (źródła roślinne)
20-30% 1-10%

Dlatego też, pomimo że badania wykazują wyższe stężenie żelaza w produktach roślinnych niż zwierzęcych (za wyjątkiem rzadko spożywanej wątróbki) oraz większe spożycie tego pierwiastka przez wegan w porównaniu z wszystkożercami, zwykle dysponują oni znacznie mniejszymi zapasami tego mikroelementu w organizmie.

 

Otóż u osób pozostających na diecie roślinnej notowany jest niższy poziom ferrytyny (najczęściej poniżej normy) w porównaniu z osobami korzystającymi z diety mieszanej, jak również zwiększony odsetek rozwoju anemii. Problem ten dotyczy w szczególności kobiet-weganek, u których częściej obserwowany jest obniżony poziom ferrytyny i hemoglobiny, niż u wegetarianek oraz korzystających z diet roślinnych mężczyzn.

Rady specjalistów - ile żelaza powinni spożywać weganie?

W pierwszej kolejności specjaliści doradzają, aby traktować dietę wegańską jako stan wzmożonego zapotrzebowania na żelazo i zwiększyć normy spożycia żelaza dla wegan o ok. 80%. Tak więc mężczyzna-weganin powinien spożywać ok. 20, kobieta-weganka ok. 35, a ciężarna weganka ok. 50 mg żelaza dziennie.

żelazo

Radzą również, aby obniżać poziom i aktywność kwasu fitynowego poprzez moczenie i kiełkowanie nasion oraz kiszenie warzyw, a jednocześnie wzbogacać posiłki w kwas askorbinowy poprzez spożycie owoców i soków owocowych, obfitujących w witaminę C.

Jednocześnie zdecydowanie odradzają popijania posiłków napojami obfitującymi w hamujące wchłanianie żelaza związki fenolowe, a więc takimi jak głównie kawa, herbata, mięta i kakao. Jak bowiem wykazały badania, popicie posiłku herbatą obniża absorpcję żelaza, w zależności od rodzaju, od 75 do 94% (czarna herbata działała tu silniej niż zielona), popicie kawą o 60%, popicie miętą o 84%, a popicie kakao o 71%.

Polecamy również: Żelazo a skupienie i koncentracja u dzieci

Dlatego specjaliści zalecają, aby takie napoje jak kawa, herbata, napary ziołowe czy kakao spożywać 1–2 godziny przed lub po posiłku wegańskim, natomiast same posiłki popijać wodą lub sokiem owocowym, bogatym w witaminę C. Specjaliści wskazują również na korzyści wynikające z włączenia do diety wegańskiej kiszonych warzyw i ogólnie żywności fermentowanej, gdyż – jak dowodzą badania – zawarte w nich bakterie fermentacji mlekowej zwiększają absorpcję żelaza z przewodu pokarmowego.

Najlepsze rozwiązania 

Jako dobre rozwiązanie wskazywana jest też żywność wzbogacana w żelazo, która w znacznym stopniu zwiększa spożycie żelaza przez narażonych na jego niedobory wegan i obniża ryzyko rozwoju anemii. A produkty wegańskie, które są najczęściej fortyfikowane przez producentów żelazem, to płatki śniadaniowe, soki oraz roślinne napoje mlekozastępcze. No i oczywiście zawsze mamy jeszcze wygodną alternatywę dla tego typu produktów w postaci kapsułkowych lub tabletkowych suplementów żelaza.

Sławomir Ambroziak

Zawarte treści mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Starannie dbamy o ich merytoryczną poprawność. Niemniej jednak, nie mają one na celu zastępować indywidualnej porady u specjalisty, dostosowanej do konkretnej sytuacji czytelnika.
electro

Warto przeczytać

Komentarze (0)