17β-hydroksy-4-androsten-3-on, czyli testosteron, jest androgenem uznawanym za podstawowy dla mężczyzny. Nie do końca jest to prawda, ponieważ w ostatnich latach okazało się, że równie ważne, a może nawet ważniejsze dla mężczyzny, są hormony, powszechnie postrzegane, jako kobiece (estradiol). Testosteron działa także, jako prohormon - w ten sposób powstaje z niego estradiol i DHT.

Testosteron względnie słabo oddziałuje na receptory androgenowe, znacznie silniej, jeśli zostanie przekształcony do DHT (wtedy zyskuje trzykrotnie większy potencjał). Dodatkowo ogromną rolę dla sportowca odgrywają insulina, adrenalina, noradrenalina, hormon wzrostu, IGF-1 czy w końcu kortyzol.

Testosteron krąży w organizmie w postaci:

  • wolnej (2%),
  • luźno związany z albuminą, która jest produkowana w wątrobie (38%),
  • ściśle związanej z głównym nośnikiem, który jest również syntetyzowany w wątrobie, globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG) (60%).

Dostępny biologicznie testosteron (BT), który składa się z sumy wolnego testosteronu (FT) i testosteronu związanego z albuminą, może wiązać się i aktywować receptor androgenowy (AR) w tkankach docelowych. Można go również przekształcić w dihydrotestosteron (DHT; najsilniejszy aktywator receptora androgenowego) poprzez działanie 5-α-reduktazy lub estradiol (E2) => oddziaływanie kompleksu aromatazy. Testosteron związany z SHBG nie może wiązać się z AR i nie może zostać wykorzystany przez docelowe tkanki. Stężenie SHBG w osoczu zwiększa się w różnych stanach, takich jak starzenie się, nadczynność tarczycy, hipogonadyzm i marskość wątroby. Lori A. Cooper i wsp. wykazali, iż osoby otyłe mają mniejsze stężenie SHBG, przez to teoretycznie więcej bioaktywnego testosteronu (jednak to niewielkie pocieszenie, bo ogólne stężenie testosteronu u osób otyłych jest o wiele niższe w porównaniu do grupy kontrolnej, o normalnym składzie ciała). Z kolei w badaniach Ding EL i wsp. wykazano, iż  kobiety z cukrzycą typu 2 miały znacząco niższe poziomy SHBG w porównaniu z grupą kontrolną, z kolei mężczyźni mieli nieznacznie niższe stężenia SHBG w porównaniu do grupy kontrolnej.

Uwaga – powstał przemysł przepisywania testosteronu mężczyznom przy każdej okazji. Hipogonadyzm to nie jeden charakterystyczny objaw, ale całe spektrum.

W hipogonadyzmie mogą wystąpić:

  • słabość,
  • zmęczenie,
  • brak energii życiowej,
  • zmiany nastroju (dystymia, depresja, drażliwość),
  • zmniejszone libido,
  • pogorszenie erekcji,
  • zmniejszona jakość orgazmu,
  • zmniejszona masa mięśniowa,
  • zmniejszona motywacja,
  • utrata pewności siebie,
  • zmniejszona energia,
  • niedokrwistość,
  • osteopenia / osteoporoza,
  • zmniejszone owłosienie twarzy, pachowe, łonowe,
  • bezsenność,
  • uderzenia gorąca.

Hipogonadyzm dzielimy na: pierwotny i wtórny.

A jaki wpływ na podawanie testosteronu ma profil lipidowy?

testosteron profil lipidowy

Kwestię tą badali m.in. Polacy. Zgliczynski S. i wsp. [1] oceniali wpływ podawania testosteronu enanthate na lipidy i lipoproteiny u mężczyzn z hipogonadyzmem.

Dwudziestu dwóch mężczyzn z początkowym stężeniem testosteronu w surowicy poniżej 3.5 ng/ml wzięło udział w badaniu:

  • 11 z niedoczynnością przysadki (pierwsza grupa),
  • 11 mających niskie stężenie androgenów związane z wiekiem (druga grupa).

Norma dla testosteronu wynosi od 280 do 1080 ng/dL. W eksperymencie użyto skali wyrażonej w ng/mL. Wg tej skali norma dla testosteronu wynosi od 2.8 do 10.8 ng/dL. Wg innych źródeł [2] norma dla testosteronu całkowitego wynosi od 3 ng/mL do 8 ng/mL.

Mężczyznom podawano testosteron enanthate, 200 mg co drugi tydzień (w dopingu typowa dawka testosteronu wynosi 400-1000 mg tygodniowo i więcej). Poziomy hormonów płciowych, gonadotropin, SHBG, lipidów i lipoprotein w osoczu oznaczano przed leczeniem i po 3, 6 i 12 miesiącach leczenia.

Wyniki:

  • podczas leczenia poziom testosteronu i estradiolu w surowicy znacznie wzrósł, osiągając normalne poziomy,
  • w grupie z hipoandrogenizmem związanym ze starzeniem się, odnotowano spadek całkowitego stężenia cholesterolu o 10.2% (z 225 ± 16,9 mg/dL do 202 ± 13,6 mg/dL po 6 miesiącach i do stężenia 198 ± 12,8 mg/dL po 1 roku podawania testosteronu),
  • w grupie z niedoczynnością przysadki odnotowano spadek całkowitego stężenia cholesterolu o 16.1% po 6 miesiącach (z 255 ± 12,1 mg/dL do 214 ± 10,6 mg/dL) oraz spadek stężenia cholesterolu do 206 ± 9 mg/dL po 1 roku leczenia testosteronem,
  • u mężczyzn z hipoandrogenizmem związanym ze starzeniem się, stężenie transportera cholesterolu LDL spadło o 9.4% (z 139 ± 12.5 mg/dL do 126 ± 10.7 mg/dL) po 6 miesiącach i o kolejne 6.3% (do 118 ± 9,8 mg/dL) po 1 roku podawania testosteronu,
  • w grupie z niedoczynnością przysadki się stężenie transportera cholesterolu LDL spadło o 16.3% (z 178 ± 10,3 mg/dL do 149 ± 10,2 mg/dL) po 6 miesiącach i do 140 ± 7,3 mg/dL po 1 roku leczenia,
  • nie zaobserwowano znaczącego obniżenia poziomów cholesterolu HDL, ani podfrakcji cholesterolu HDL2 i HDL3.

Wniosek: wpływ terapii zastępczej testosteronem na lipidy i lipoproteiny był podobny w obu grupach cierpiących z powodu różnej etiologii hipogonadyzmu. Nie zaobserwowano działań niepożądanych, wpływu na prostatę.

Wyniki tego badania wskazują, że terapia zastępcza testosteronem u mężczyzn z hipogonadyzmem i starszych, może mieć korzystny wpływ na metabolizm lipidów poprzez zmniejszenie całkowitego cholesterolu i aterogennej frakcji cholesterolu LDL bez znaczących zmian poziomów cholesterolu HDL lub jego podfrakcji HDL2-C i HDL-3.

Wyniki badań przynoszą różne wyniki. W obserwacjach Zmuda JM i wsp. stwierdzono, że już niewielka dawka testosteronu enanthate (200 mg/tydzień), zmniejszyła poziom „dobrego transportera cholesterolu” (lipoprotein wysokiej gęstości; high-density lipoprotein- HDL – C) u 14 ciężarowców o 16%, a HDL2-C o 23%. Z kolei stężenie frakcji HDL-3C obniżyło się o 13%. Użycie inhibitora aromatazy (blokującego konwersję testosteronu do estrogenów) tylko pogorszyło sytuację [3], zaś w grupie nie stosującej inhibitora aromatazy stężenie estradiolu wzrosło o 47%.

Podsumowanie

Mała dawka testosteronu wywiera pozytywny wpływu na profil lipidowy (spadek stężenia cholesterolu). Natomiast większe dawki androgenów obniżają stężenie HDL i mogą mieć negatywny wpływ na wzrost LDL. O wiele gorzej wygląda sytuacja przy braniu winstrolu. W badaniach Thompson PD i wsp. [4] stwierdzono, że już śladowe ilości winstrolu mają drastyczny wpływ na poziom frakcji HDL cholesterolu. Podawanie 6 mg stanazololu dziennie, przez 6 tygodni, spowodowało spadek HDL-cholesterolu o 33%, a frakcji HDL2 o 71%! Dla porównania, testosteron (długie estry, enanthate) w dawce 200 mg tygodniowo zredukował poziom HDL o 9% (i to tylko wybranej frakcji, HDL3). Ale to nie wszystko. Poziom LDL („złego” transportera cholesterolu) zwiększył się o 29% wskutek kuracji winstrolem, a zmniejszył się o 16% u zawodników, którym podawano sam testosteron enanthate [4]. Są to tym bardziej szokujące dane, że wielu zawodników stosuje dawki 50-100 mg winstrolu dziennie, a nie ledwie 42 mg tygodniowo, jak w cytowanym eksperymencie! I bardzo często winstrol jest stosowany, jako jeden z kilkunastu środków. Zaburzenia profilu lipidowego mogą tłumaczyć szkodliwy wpływ testosteronu i innych SAA na układ sercowo-naczyniowy.

Referencje:

Zgliczynski S1, Ossowski M, Slowinska-Srzednicka J, Brzezinska A, Zgliczynski W, Soszynski P, Chotkowska E, Srzednicki M, Sadowski Z. „Effect of testosterone replacement therapy on lipids and lipoproteins in hypogonadal and elderly men” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8678922

Stella Vodo, Nicoletta Bechi, Anna Petroni,2 Carolina Muscoli,3 and Anna Maria Aloisi „Testosterone-Induced Effects on Lipids and Inflammation” https://www.hindawi.com/journals/mi/2013/183041/

Zmuda JM Metabolism. 1993 Apr;42(4):446-50. “The effect of testosterone aromatization on high-density lipoprotein cholesterol level and postheparin lipolytic activity” http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8487666

Thompson PD JAMA. 1989 Feb 24;261(8):1165-8. Contrasting effects of testosterone and stanozolol on serum lipoprotein levels. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2915439