Jest to jedno z najpopularniejszych zagadnień szeroko i często błędnie interpretowane przez wielu z trenujących mężczyzn. Od razu zaznaczę, iż liczne badania naukowe są prowadzone na osobach mających niski poziom androgenów (związany np. z wiekiem, współistniejącymi schorzeniami, wyniszczeniem itd.), kiepski skład ciała (wysokie zatłuszczenie, początkowy okres cukrzycy) lub niewytrenowanych. A to zupełnie inna sytuacja, niż ta, z jaką mamy do czynienia w przypadku trenujących, młodszych mężczyzn.

Wystarczy, że wyjściowo mężczyźni mieliby niski poziom testosteronu (różnej etiologii hipogonadyzm), aby po podaniu kilkuset mg testosteronu tygodniowo odnotować znaczący przyrost masy mięśniowej i jednoczesną redukcję tkanki tłuszczowej (co wykazywano w różnych grupach wiekowych w badaniach np. Shalender Bhasina i wsp.). [18-19] Zresztą niekoniecznie należy podawać testosteron (iniekcyjny lub w żelu). Zadowalające efekty może przynieść terapia clomidem lub hCG. Cytrynian klomifenu jest uniwersalnym środkiem z grupy SERM (selektywnych modulatorów receptora estrogenowego). Stosuje się go przy różnorakich schorzeniach (np. w leczeniu niepłodności u kobiet, gdyż wywołuje owulację). Z badań wiemy, iż samo podawanie clomidu wystarczy, by znacząco zwiększyć stężenie testosteronu w ustroju mężczyzny.

W badaniach Taylor F. i wsp. okazało się, że podawanie u mężczyzn z hipogonadyzmem clomidu (clomiphene citrate) jest równie skuteczne, jak żel z testosteronem (5 g - Androgel 1% lub Testim 1%). W grupie żelu poziom testosteronu osiągnął 553 ng/dL, w grupie clomidu 573 ng/dL (pomiarów dokonano 1-2 miesiące po rozpoczęciu terapii). [16] Długofalowo efekty przynoszą również inhibitory aromatazy takie, jak anastrazol, co wykazano w badaniach Dias JP i wsp. [17] W ciągu roku mężczyźni zwiększyli beztłuszczową masę ciała o 1.2 ± 0.6 kg, jednocześnie mężczyźni pozbyli się średnio ~1.8 ± 0.6 kg tkanki tłuszczowej.  

Dla porównania w grupie 5 g żelu z testosteronem dziennie, po 12 miesiącach:

  • beztłuszczowa masa ciała wzrosła o 0.55 ± 0.66 kg,
  • jednocześnie mężczyźni pozbyli się średnio 0.89 ± 0.76 kg tkanki tłuszczowej.

hCG – poziom testosteronu i redukcja tkanki tłuszczowej!

Jeśli chodzi o hCG (ang. human chorionic gonadotropin) - gonadotropina kosmówkowa jest w stanie przynosić zadowalającą poprawę odtłuszczenia ciała. Na przykład w badaniach Peter Y Liu i wsp. [3] podawanie 5000 IU hCG dwa razy w tygodniu przez 3 miesiące u mężczyzn w wieku 60-85 lat zaowocowało:

  • wzrostem beztłuszczowej masy ciała o 2 kg,
  • spadkiem poziomu tkanki tłuszczowej o 1 kg.

Normy:

  • estradiolu w surowicy dla mężczyzny: 10-50 pg/mL,
  • estradiolu w surowicy: u kobiet zależy od fazy cyklu i może się wahać w granicach 20 do 750 pg/mL. [2]
  • dla testosteronu całkowitego wynosi: 280-1080 ng/dL (mężczyźni) oraz mniej niż 70 ng/dL (kobiety),
  • testosteron wolny: 0.3-2 pg/mL; w ujęciu „%” testosteronu całkowitego jest to 0.1-0.3% [2] 

Cytowani w eksperymencie Peter Y Liu mężczyźni wyjściowo wykazywali niskie stężenie testosteronu we krwi wynoszące 15 nmol/l lub mniej (czyli 432 ng/dL lub mniej). W toku kuracji znacznie wzrósł u nich poziom testosteronu wolnego, całkowitego oraz estradiolu. Wpływ na IGF-1 oraz leptynę był nieznaczny. Najprawdopodobniej to właśnie podniesienie poziomu testosteronu oraz estradiolu wpłynęły na redukcję tkanki tłuszczowej i zwiększenie beztłuszczowej masy ciała. Wykazano, iż blokowanie konwersji testosteronu do estradiolu powoduje przyrosty tkanki tłuszczowej.

Estradiol reguluje poziom tkanki tłuszczowej!

U mężczyzn niedobór testosteronu sprzyja insulinooporności i otłuszczeniu, ale najprawdopodobniej poprzez wpływ pośredni na estrogeny.

Testosteron u mężczyzny podlega przemianie do estrogenów: testosteron => działanie kompleksu enzymatycznego CYP19; aromataza => estrogeny, w tym estradiol.

To zapewne estradiol reguluje przyrosty tkanki tłuszczowej mężczyzn. Z badań Joela S. Finkelsteina [4] wynika, iż estrogeny są niezbędne dla hipertrofii. Co więcej: mężczyźni, u których zablokowano aromatyzację (powstawanie estrogenów) nabrali zdecydowanie więcej tłuszczu (całkowitego, podskórnego, wisceralnego) dla dawek 1.25 g, 5 g oraz 10 g żelu z testosteronem dziennie, w porównaniu do grupy stosującej tylko żel z testosteronem. A to niezbicie świadczy o tym, iż hormony błędnie postrzegane jako "kobiece", regulują skład ciała mężczyzny. Oczywiście do zagadnienia nie należy podchodzić bezkrytycznie. Zarówno niedobór, jak i nadmiar dowolnych hormonów może przynosić ciężkie skutki uboczne i jest związany z wieloma chorobami.

sterydy

Czy oxandrolone, testosteron lub nandrolone wpływają na kompozycję sylwetki?

Na przykładzie badania Lovejoy JC i wsp.[1] pokażę w czym tkwi problem.

Podawano tam:

  • enantat testosteronu (testosterone enanthate; środek o kilkudniowym okresie półtrwania i 8.5-dniowym średnim okresie przebywania w ustroju), [20]
  • oxandrolone (po 3 miesiącach zmieniono środek na nandrolone decanoate),
  • placebo.

W badaniu wzięło udział 30 zdrowych, otyłych mężczyzn w wieku 40-60 lat ze stężeniami testosteronu w niskim i normalnym zakresie (2-5 ng/mL). Rozkład tkanki tłuszczowej w tułowiu i objętość mięśni uda ustalono dzięki tomografii komputerowej. Z kolei skład ciała metodą DEXA. Dodatkowo badano skład krwi, lipidogram, aktywność tarczycy i obciążenie nerek.

Wyniki:

  • po 3 miesiącach odnotowano znaczny spadek ilości podskórnej tkanki tłuszczowej w tułowiu w grupie, której podawano oxandrolone, choć pomiędzy grupami nie było znacznych różnic w wadze ciała,
  • grupa biorąca oxandrolone wykazywała większy spadek tłuszczu wisceralnego, a całkowita ilość tego rodzaju tłuszczu była niższa po 3 miesiącach w grupie oxandrolonu, w porównaniu do grupy testosteronu i placebo.

Uwaga: w grupie oxandrolonu znacząco spadło stężenie testosteronu wolnego i całkowitego (blokowanie układu HPTA, w internecie jest szeroko rozpowszechniony mit o środkach, które mają nie blokować produkcji testosteronu endogennego; w istocie to niemożliwe). W grupie testosteronu odnotowano zwyżkę stężenia t. całkowitego i wolnego. Oxandrolone wpłynął na aktywność tarczycy, na dodatek silnie wpłynął na HDL (obniżył) i LDL (podwyższył), czyli zaburzył lipidogram (większość doustnych środków hormonalnych ma wpływ na profil lipidowy i ryzyko sercowo-naczyniowe). Wskutek tego badacze zaczęli podawać mężczyznom nandrolone zamiast oxandrolonu. Nandrolone podwyższył ilość tłuszczu wisceralnego (wokół narządów wewnętrznych) w okresie 6 miesięcy, przy czym paradoksalnie obniżył ilość tłuszczu w tułowiu rozpatrując ogólnie (tłuszczu podskórnego). Nandrolone paradoksalnie wpłynął na spadek objętości mięśni ud podczas, gdy oxandrolone promował ich wzrost. Nandrolone poprawił profil lipidowy odwracając negatywne zmiany, które przyniósł oxandrolone.

Na koniec najciekawsze: enantat testosteronu nie miał wpływu na obniżenie ilości tłuszczu wisceralnego, a nawet wpłynął na zwiększenie ilości tłuszczu wisceralnego w ciągu 6 miesięcy obserwacji (pomiędzy 3 a 9 miesiącem podawania środka). I znów paradoksalnie testosteron miał wpływ na obniżenie się ilości tłuszczu podskórnego, ale nie wisceralnego.

Uwaga: często podobne wyniki badań przynoszą eksperymenty podobne do przeprowadzonego przez E. Todd Schroedera i wsp. [5], w których główne skrzypce odgrywa oxandrolone. Zupełnym i nieprawdopodobnym zbiegiem okoliczności wspomniane badanie sponsorowała pokaźną kwotą gotówki firma Savient Pharmaceuticals, w tamtym czasie jeden z niewielu producentów oxandrolonu na rynku w USA (pod marką OXANDRIN). [6] Obecnie firma nazywa się Crealta Pharmaceuticals LLC i nadal wytwarza różnorakie medykamenty i pewnie „wspomaga finansowo” licznych naukowców. Uzyskano doskonały rezultat: oxandrolone w dawce 20 mg dziennie zwiększył beztłuszczową masę ciała o 3 kg w ciągu 12 tygodni (1 kg beztłuszczowej masy miesięcznie). Oxandrolone zmniejszył ilość tłuszczu całkowitego (-1.9 ± 1.0 kg) oraz w tułowiu (-1.3 ±0.6 kg). Ale … kolejny raz zwracam uwagę, iż były to osoby w wieku 60-87 lat, niespecjalnie aktywne fizycznie, nie mające styczności z farmakologią. Z tego samego powodu terapia oxandrolonem przyniosła wzrost siły. Niestety zdobyta na „cyklu” masa i siła w ciągu 12 tygodni przestała istnieć, gdy tylko odstawiono steryd anaboliczno-androgenny. Uzyskany spadek tkanki tłuszczowej w większości udało się zachować. Jeśli chodzi o zastosowanie oxandrolonu, jako środka redukującego tkankę tłuszczową to uzyskanie redukcji wynoszącej ~633 g tłuszczu miesięcznie nie jest rewelacyjnym wynikiem.

Sterydy a wrażliwość insulinowa

Na koniec chciałbym podsumować kwestię pogarszania przez niektóre środki wrażliwości insulinowej. Stwierdzono, iż znaczenie ma nie tylko rodzaj stosowanego sterydu anaboliczno-androgennego i droga jego podania, ale także dawka. Zarówno niskie, jak i ponadfizjologiczne stężenia testosteronu mogą negatywnie wpływać na wrażliwość insulinową. Niektóre badania [8-11] wskazują, iż szczególnie negatywny może być wpływ 17-alfa alkilowanych, doustnych SAA, które wykazują się dużą toksycznością dla wątroby (np. metanabol, anapolon). Jednakże zastosowano tam proste metody pomiaru tolerancji glukozy w ustroju. Najprawdopodobniej to właśnie duża toksyczność dla wątroby wpływa na rosnącą insulinooporność. Wątroba reguluje glikemię, dysponuje zasobami glikogenu wątrobowego, odpowiada za syntezę kwasów tłuszczowych itd. Co ciekawe doustne środki, które nie są alfa alkilowane nie pogarszają wrażliwości insulinowej. [12]

Wczesne doniesienia [13-14] mówiły o wpływie androgenów na wrażliwość insulinową przez wyniki testów tolerancji glukozy. Doustny testosteron undecanoate miał pogarszać wrażliwość insulinową. Jednakże nowsze randomizowane badana z grupą placebo mówią o tym, iż doustne środki, które nie są 17-alfa-alkilowane poprawiają [12] lub nie pogarszają wrażliwości insulinowej [1] (metody: klamra lub model minimalistyczny). Uwaga: w medycynie: t. undecanoate, undekanian testosteronu (doustny preparat na oleju pod markami Undestor oraz Andriol) jest jednym z niewielu preparatów doustnych, który wchłania się poprzez system limfatyczny. To umożliwia ominięcie pierwszego przejścia, gdzie nie c-17-alfa alkilowane związki są tracone w 98-99%.

Szeroko o pomiarach wrażliwości insulinowej można przeczytać w opracowaniu Jerzego Głuszka, Anny Boruczkowskiej: „Insulinooporność i metody jej rozpoznawania u chorych z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym”. [15]

Podsumowanie

  • nie można określić, czy testosteron wpłynie na zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej. Badania przynoszą w tej materii sprzeczne wyniki, jeśli już efekt jest nieznaczny (czym jest redukcja 1 kg w ciągu 5 miesięcy cyklu na testosteronie, 600 mg tygodniowo enanthate?),[19]
  • meta-analiza dotycząca mężczyzn w średnim wieku 64.5 roku pokazuje, iż podawanie testosteronu (enanthate, undecanoate, żelu, w plastrach itd.) przyczynia się do niewielkiej redukcji tkanki tłuszczowej (1.6 kg) oraz przyrostu beztłuszczowej masy ciała 1.6 kg (jednak w skali wielu miesięcy nie jest to rewelacyjnym wynikiem), [21]
  • małe dawki testosteronu sprzyjają otłuszczeniu sylwetki (25, 50 i 125 mg tygodniowo), [19]
  • u mężczyzn z niskim stężeniem testosteronu, ale mających mniej, niż 40 lat podawanie testosteronu przynosi zupełnie inne efekty, niż w grupie 60-75 lat, [19]
  • pewne korzyści redukcyjne mogą dawać hCG, oxandrolone, winstrol, czy masteron, ale tak naprawdę większość efektów zależy od stosowanego treningu i diety, nie od farmakologii tym bardziej, iż niektóre środki wyrządzają niedźwiedzią przysługę, pogarszając funkcjonowanie wątroby i pośrednio pogarszając tolerancję węglowodanów,
  • u osób zatłuszczonych podawanie androgenów z reguły prowadzi do nadmiernej aromatyzacji (w tkance tłuszczowej), co nasila odkładanie tłuszczu podskórnego i wisceralnego

Referencje:

1.Lovejoy JC1, Bray GA, Greeson CS, Klemperer M, Morris J, Partington C, Tulley R. “Oral anabolic steroid treatment, but not parenteral androgen treatment, decreases abdominal fat in obese, older men”.

2.Kathleen Deska PAGANA, Timothy J. PAGANA „Testy laboratoryjne i badania diagnostyczne w medycynie”

3.Peter Y Liu, Susan M Wishart, David S Celermajer, Mark Jimenez, Irene Di Pierro, Ann J Conway andDavid J Handelsman “Do reproductive hormones modify insulin sensitivity and metabolism in older men? A randomized, placebo-controlled clinical trial of recombinant human chorionic gonadotropin” https://pdfs.semanticscholar.org/4e9f/5b8d6e3283cfcae0adabe037b6eb4d33d8b6.pdf

4.Joel S. Finkelstein, M.D., Hang Lee, Ph.D., Sherri-Ann M. Burnett-Bowie, M.D., M.P.H., J. Carl Pallais, M.D., M.P.H., Elaine W. Yu, M.D., Lawrence F. Borges, M.D., Brent F. Jones, M.D., Christopher V. Barry, M.P.H., Kendra E. Wulczyn, B.A., Bijoy J. Thomas, M.D., and Benjamin Z. Leder, M.D.

“Gonadal Steroids and Body Composition, Strength, and Sexual Function in Men”

5.E. Todd Schroeder, Ph “Treatment with Oxandrolone and the Durability of Effects in Older Men” http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.534.9245&rep=rep1&type=pdf

6.http://www.mesomorphosis.com/downloads/uspi-oxandrin.pdf

7.McCullagh EP & Jones R. A note on the effect of certain androgens upon the red blood cell count and upon the glucose tolerance. Cleveland Clinic Quarterly

8.Landon J, Wynn V & Samols E. The effect of anabolic steroids on blood sugar and plasma insulin levels in man. Metabolism

9.Landon J, Wynn V, Cooke JNC & Kennedy A. Effects of anabolic steroid, methandienone, on carbohydrate metabolism in man. Metabolism

10.Landon J, Wynn V, Houghton BJ & Cooke JNC. Effects of anabolic steroid, methandienone, on carbohydrate metabolism in man II. Effect of methandienone on response to glucagon, adrenaline and insulin in the fasted subject. Metabolism

11.Woodard TL, Burghen GA, Kitabchi AE & Wilimas JA. Glucose intolerance and insulin resistance in aplastic anemia treated with oxymetholone. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 1981

12.Marin P, Holmang S, Jonsson L, Sjostrom L, Kvist H, Holm Get al. The effects of testosterone treatment on body composition and metabolism in middle-aged obese men. International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders

13. Marin P, Krotkiewski M & Bjorntorp P. Androgen treatment of middle-aged, obese men: effects on metabolism, muscle and adi- pose tissues. European Journal of Medicine

14.Cohen JC & Hickman R. Insulin resistance and diminished glucose tolerance in powerlifters ingesting anabolic steroids. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism

15.https://journals.viamedica.pl/arterial_hypertension/article/viewFile/12925/10703

16.Taylor F., Levine L. "Clomiphene citrate and testosterone gel replacement therapy for male hypogonadism: efficacy and treatment cost"  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19694928

17.Dias JP1, Melvin D1, Simonsick EM2, Carlson O1, Shardell MD2, Ferrucci L2, Chia CW2, Basaria S3, Egan JM1. “Effects of aromatase inhibition vs. testosterone in older men with low testosterone: randomized-controlled trial”. Andrology. 2016 Jan;4(1):33-40. doi: 10.1111/andr.12126. Epub 2015 Nov 20.

18.Shalender Bhasin, Linda Woodhouse, Richard Casaburi, Atam B. Singh, Ricky Phong Mac, Martin Lee, Kevin E. Yarasheski, Indrani Sinha-Hikim, Connie Dzekov, Jeanne Dzekov, Lynne Magliano, and Thomas W. Storer „Older Men Are as Responsive as Young Men to the Anabolic Effects of Graded Doses of Testosterone on the Skeletal Muscle”  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15562020

19.Bhasin S, Woodhouse L, Casaburi R, Singh AB, Bhasin D, Berman N, Chen X, Yarasheski KE, Magliano L, Dzekov C, Dzekov J, Bross R, Phillips J, Sinha-Hikim I, Shen R, Storer TW 2001 Testosterone dose-response relation-ships in healthy young men. Am J Physiol Endocrinol Metab 281:E1172–E1181 https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpendo.2001.281.6.E1172?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori%3Arid%3Acrossref.org&rfr_dat=cr_pub%3Dpubmed

20.Hermann M. Behre and Eberhard Nieschlag “Comparative pharmacokinetics of testosterone esters”

21.Andrea M. Isidori*, Elisa Giannetta*, Emanuela A.  Greco*, Daniele Gianfrilli*, Vincenzo Bonifacio*, Aldo Isidori*, Andrea Lenzi† and Andrea Fabbri “Effects of testosterone on body composition, bone  metabolism and serum lipid profile in middle-aged men:  a meta-analysis” http://www.mybiote.com/ftp_uploads/knowledge-base/Studies/Bone/Isidori%20AM_05_Clinical%20Endo_Effect%20of%20test%20on%20body%20%20composition%20bone%20metab%20and%20serum%20lipid%20profile%20in%20middle%20aged%20men_%20a%20meta%20analysis.pdf