Amfetamina – pierwszy raz synteza związku pochodnej amfetaminy nastąpiła w roku 1887 [1]. Siarczan amfetaminy – synteza w roku 1927. Wprowadzono ją do obrotu w 1932 roku (patent). Smith, Kline & French wprowadziło w latach 30’ XX wieku do obrotu benzedrynę w postaci inhalatora w postaci 325 mg roztworu amfetaminy z dodatkami. Siarczan amfetaminy z reguły ma postać nieregularnych, rzadziej igłowatych lub płytkowych, bardzo drobnych kryształów o niskiej dwójłomności, o niewielkim kącie osi optycznych. Kryształy czystej amfetaminy tworzą często nieregularne agregaty. [2] Pierwszy raz amfetamina opisana została w 1929 roku (beta-phenyl-isopropylamine).

Pierwszy raz o możliwości stosowania amfetaminy w ADHD doniósł Bradley w 1937 roku. [3] Szukano jej zastosowania w leczeniu astmy i narkolepsji. W 1935 r. stała się szeroko dostępna dla ludzi.

Później szukano zastosowania amfetaminy do leczenia: [9]

  • zatrucia barbituranami,
  • moczenia nocnego,
  • epilepsji,
  • zaburzeń zachowania,
  • symptomów depresyjnych,
  • choroby Parkinsona,
  • zmęczenia w trakcie długotrwałej jazdy (w trakcie prowadzenia działań wojennych),
  • otyłości,
  • kaca.

Amfetaminy przepisywano niemal przy każdej okazji. Raport z 1954 r. Ministra Zdrowia (autorzy pochodzą z Wielkiej Brytanii): „Leki z tej grupy (amfetaminy) mają tą przewagę, iż są mało toksyczne, rzadko powodują uzależnienie i nie wywołują poważnych skutków ubocznych. Dlatego mogą być przepisywane pacjentom nawet ambulatoryjnie! Leake w 1958 r. głosił, iż “Stopniowo mamy coraz więcej doświadczenia z amfetaminami, ugruntowały one swoją pozycję, jako wszechstronne i pomocne substancje, które pomagają milionom ludzi, a przy tym rzadko wywołują skutki uboczne lub szkodę”. [9]

To nie wszystko, w tamtych latach twierdzono, iż „prawdziwe uzależnienie od amfetaminy nie jest możliwe”, „nie ma powodów, aby tego rodzaju środki nie były dostępne w nieskończoność”. Stungo (1961 r.) twierdził, iż liczne badania prowadzone w długim okresie czasu nie udowodniły, by amfetamina uzależniała lub wywoływała nałóg” oraz „można kategorycznie stwierdzić, iż uzależnienie lub przyzwyczajenie do amfetaminy jest niezwykle rzadkie”. Dopiero w późnych latach 60. XX wieku w pełni zdano sobie sprawę z zagrożenia, jakie stanowi uzależnienie od narkotyku.

Amfetamina – uzależnienie, psychoza

Niestety zaczęły się pojawiać setki przypadków psychoz. Wg DSM-5 zaburzenia psychotyczne trwają więcej, niż 1 dzień i ustępują po miesiącu. Zaburzenia np. psychozy typu schizofrenii są trudne do odróżnienia od schizofrenii, ale trwają krócej (mniej, niż 6 miesięcy). Schizofrenia trwa co najmniej 6 miesięcy i zawiera przynajmniej 1 miesiąc, w którym manifestują się objawy fazy aktywnej. Teraz wiemy już dużo więcej o psychozach, ale w latach 50/60. XX wieku był to szok! Wg DSM-5 [10] zaburzenia psychotyczne wywołane przez amfetaminę i kokainę mają podobne cechy kliniczne. Złudzenia prześladowcze mogą pojawić się szybko, wkrótce po zastosowaniu amfetaminy lub podobnie działających sympatykomimetyków. Halucynacje (np. związane z robakami pełzającymi pod skórą) mogą prowadzić do drapania i rozległych uszkodzeń. Początkowo twierdzono, iż amfetamina nie uzależnia. Tymczasem pojawiły się lawiny opisów osób biorących np. 10 tabletek po 5 mg dziennie, a rekordziści stosowali 100 tabletek dziennie. [9] Obliczono, iż w 1960 r. w niektórych szpitalach (np. Royal Victoria Infirmary oraz Szpitalu w Newcastle) wydano recepty na 223 500 porcji po 5 mg siarczanu amfetaminy w maju i 176 000 w listopadzie. Średnia ilość to 200 000 porcji po 5 mg miesięcznie, z czego 53% stanowił drinamyl. Wiele osób zaczęło zaopatrywać się u znajomych dostawców, inni wyłudzali recepty poprzez znajomych, a wiele osób skazano za wyłudzanie amfetaminy poprzez recepty wystawiane na wszystkich członków rodziny.

W jednym przypadku amfetaminę przepisano pacjentce, jej matce, teściowej oraz jej najstarszej córce (pacjentka skrycie realizowała recepty, a osoby zainteresowane nie wiedziały nic o tym, iż „stosują amfetaminę”). Inni ludzie rejestrowali się do 15 różnych lekarzy. Jedna z rekordzistek miała na koncie kilkadziesiąt podobnych spraw i wg jej zeznań tylko jeden lekarz odmówił jej wypisania recepty. Jeszcze inne osoby zaczęły fałszować recepty lub je zwyczajnie kraść. Jedna z pań, 36-latka, czuła się stale kiepsko, skarżyła się na depresję i „sflaczenie” mimo brania 30 tabletek amfetaminy dziennie!

amfetamina

Mechanizm działania

Amfetamina uwalnia aminy katecholowe (noradrenalinę i dopaminę) oraz serotoninę (dodatkowo hamuje wychwyt neuroprzekaźników). Przedawkowanie powoduje zatrzymanie akcji serca lub paraliż mięśni oddechowych. Amfetamina ze wszystkich substancji ujętych w badaniu Richard b. Rothmana [11] powodowała najsilniejszy wyrzut noradrenaliny oraz największy wyrzut dopaminy (na równi z metamfetaminą). Z kolei wyrzut serotoniny kształtował się następująco: fenfluramina  > MDMA > amfetamina > metamfetamina > fentermina > efedryna.

Niestety nie ma róż bez kolców. Środki takie, jak amfetamina, fencyklidyna (PCP) i kokaina mogą wywołać stany psychotyczne, które mogą trwać miesiącami pomimo odstawienia narkotyku! [10]

Współczesna plaga uzależnień od amfetaminy

Po pandemii uzależnień amfetaminę w roku 1971 ujęto w załączniku nr II do spisu narkotyków i substancji kontrolowanych (Comprehensive Drug Abuse Prevention and Control Act). Natychmiast odnotowano spadek obrotu o 60% amfetaminą i podobnymi do niej substancjami. Obecnie mimo zakazów i regulacji prawnych Stany Zjednoczone przeżywają kryzys związany ze stosowaniem amfetaminy i podobnej do niej substancji. Według badań, ok. 3 mln Amerykanów stosowało w celach „pozamedycznych” amfetaminę i podobne do niej stymulanty. Amfetamina jest dostępna na rynku w USA na receptę np. pod nazwami: Adzenys XR-ODT, Dyanavel XR czy Evekeo. Amfetamina jest powszechnie dostępna dla pilotów w USA, z czym wiąże się nie lada skandal międzynarodowy. 17 kwietnia 2002 r. dwa F-16 leciały niedaleko Kandaharu zapewniając bezpośrednie wsparcie powietrzne siłom kolacji walczącym w ramach operacji "Enduring Freedom". Piloci o kryptonimach Coffee 51 i Coffee 52 latali sobie od 6 h, gdy nagle zauważyli rzekomy ostrzał z ziemi. Coffee 52 zapytał o zgodę operatora AWACS, czy może odpowiedzieć "talibom" z działka vulcan (20 mm). Po serii rozmów, po 2 minutach i 20 sekundach, Coffee 52 odpalił kierowaną laserowo 226 kg bombę. Zabiła ona 4 Kanadyjczyków, a 8 zraniła. [4,5] Okazało się, iż 2 h przed zdarzeniem Coffee 52 przyjął 10 mg dekstroamfetaminy.

Czy amfetamina odchudza?

W historycznych badaniach E. J. Pinterr oraz C. J. Pattee “Fat-Mobilizing Action of Amphetamine” [12] z 1968 r. porównano amfetaminę, metamfetaminę i adrenalinę. Podawano 0.2 mg / kg amfetaminy (dożylnie), 0.2 mg / kg metamfetaminy (dożylnie) lub 0.5 μg (mikrograma) adrenaliny / kg dożylnie.

Wyniki:

  • ilość wolnych kwasów tłuszczowych (FFA) po podaniu adrenaliny wyniosła 589 + 265 μEq/litr,
  • szczytowe stężenie FFA po podaniu amfetaminy wyniosło 326 ± 163 μEq/litr (po ok. 30 minutach od iniekcji); stanowi to 55.3% potencjału adrenaliny,
  • szczytowe stężenie FFA po podaniu metamfetaminy wyniosło 244 μEq/litr (41.5% potencjału adrenaliny),
  • amfetamina okazała się mieć 55% potencjału adrenaliny pod względem przyrostu ilości wolnych kwasów tłuszczowych, 84% pod względem przyrostu ilości wolnych kwasów tłuszczowych (pole pod krzywą) oraz 39% potencjału adrenaliny pod względem indukowania szybkości uwalniania FFA.

Naukowcy doszli do wniosku, iż amfetamina wywołuje słabszy efekt, ale działa o wiele dłużej od adrenaliny.

Kolejni badacze [6] postanowili sprawdzić, jak amfetamina sprawdzi się w odchudzaniu. 12 z 14 osób ukończyło 6 miesięczną terapię. Średnia waga tych osób wynosiła 102.4 kg. Początkowo otrzymywali 5 mg d-amfetaminy ze śniadaniem i kolejną dawkę w trakcie lunchu (10 mg dziennie). Co dwa tygodnie dawkę zwiększano, aż do osiągnięcia progu 2 x 30 mg d-amfetaminy dziennie. Jeśli wystąpiły poważniejsze skutki uboczne, dawkowanie narkotyku obniżano. Dodatkowo badani ćwiczyli i stosowali dietę.

Efekty?

  • po 6 miesiącach odnotowano średni spadek 10.6 kg wagi,
  • po 6 miesiącach odnotowano średni spadek 8.3 cm w pasie.

Czy to znaczy, że d-amfetamina jest dobrym rozwiązaniem? Niestety w ciągu 6 miesięcy po odstawieniu narkotyku wróciło 4.5 kg wagi, a więc średnia utrata wagi wynosiła tylko 6.1 kg. Tak samo w ciągu 6 miesięcy pojawiło się z powrotem 4.6 cm w pasie więcej. Jak na kilka miesięcy terapii silnym narkotykiem są to bardzo słabe wyniki. Co prawda naukowcy odnotowali skutki uboczne terapii, jak wahania nastroju i bezsenność, ale rzekomo żadna z osób nie uzależniła się od d-amfetaminy i nie wystąpiły powikłania sercowo naczyniowe.

Amfetamina może wywołać: [7-9]

  • uzależnienie,
  • zespół odstawienia,
  • bezsenność,
  • uszkodzenia szkliwa zębów (siarczan amfetaminy może zamieniać obecny w szkliwie zębów fosforan wapnia w siarczan wapnia, który jest lepiej rozpuszczalny w wodzie – powstałych w ten sposób mikroubytków nie zauważa większość dentystów), [10]
  • jadłowstręt,
  • tachykardię,
  • ból w klatce piersiowej,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • zapaść sercowo-naczyniową, zawał serca,
  • skurcz naczyń, udar mózgu,
  • niepokój, pobudzenie, drgawki, hipertermię, euforię, bezsenność,
  • rozszerzenie źrenic, pocenie się, nudności, drżenie, tachypnoe,

Biorąc pod uwagę wszystkie za i przeciw, ciężko polecać komukolwiek tak szkodliwe dla zdrowia substancje do odchudzania. Patrząc na masową konsumpcję wycofanej w 2010 r. sibutraminy oraz zakazanego od lat 30. XX wieku DNP, niech nikt nie ma złudzeń, iż np. zdesperowane kobiety nie sięgną także po amfetaminę. Zresztą wiele kobiet sięga po substancję amfetaminopodobną czyli fenterminę (występuje pod nazwami Adipex-P, Oby-Cap, Suprenza, T-Diet, Zantryl). Adipex jest masowo, nielegalnie sprowadzany np. z Czech. W większości krajów europejskich został wycofany. Pozostaje w użyciu w USA. Jego sprowadzanie, handlowanie nim i stosowanie jest w Polsce nielegalne. Fentermina nie jest dopuszczona do obrotu w Polsce. Fentermina wykazuje pewien potencjał odchudzający, ale bez zastosowania odpowiedniej diety redukcyjnej jej efekty są wątpliwe.

Referencje:

1.Bogdan Szukalski Zakład Biochemii Instytutu Psychiatrii i Neurologii  „Amfetamina, metamfetamina i ich psychoaktywne analogi strukturalne”

2. “Oznaczanie śladów krystalicznych zabezpieczanych w nielegalnych laboratoriach oraz składu jakościowego próbek amfetaminy metodą XRD” PROBLEMY KRYMINALISTYKI 252/06

3. David J Heal,1 Sharon L Smith,1 Jane Gosden,1 and David J Nutt2 „Amphetamine, past and present – a pharmacological and clinical perspective”  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3666194/

4. Eric. A Bower “Use of amphetamines in the military environment” https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS014067360315060X.pdf

5.    https://flyawake.org/documents/pharmacountermeasurespaper.pdf

6. Poulton AS  “Piloting a new approach to the treatment of obesity using dexamphetamine”  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25709598

7. H. Kostek, J. Sawiniec, M. Tchórz, A. Kujawa, H. Lewandowska-Stanek  “Jaka jest największa tolerowana dawka amfetaminy u osób uzależnionych? – opis przypadku zatrucia 10 g narkotyku.”

8. http://www.narkomania.org.pl/informacje-o-narkotykach/amfetamina/

9. KILOH LG, BRANDON S. Habituation and addiction to amphetamines. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14455933

10.  “Diagnostic and statistical manual of mental disorders” fifth edition American Psychiatric Association

11.RICHARD B. ROTHMAN  “Amphetamine-Type Central Nervous System Stimulants Release Norepinephrine More Potently Than They Release Dopamine and Serotonin” http://www.maps.org/images/pdf/2001_rothman_1.pdf

12.  E. J. Pinterr and C. J. Pattee “Fat-Mobilizing Action of Amphetamine” 1968 r. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC297182/