Podążanie za modą nie jest wcale dobre. Najbardziej skrajny przykład to technologia komputerowa i smartfony. Gdybyś chciał być „na bieżąco”, należałoby co pół roku dokonywać kolejnych zakupów, bo ten czy tamten model sprzętu stał się już „przestarzały”. Komputer, który kosztował w momencie sprzedaży przykładowo 5000 zł, za kilka lat będzie warty kilkaset złotych. Moc obliczeniową komputerów, które kiedyś kosztowały dziesiątki tysięcy dolarów teraz zapewnia... zwykły telefon komórkowy.

  1. Czym jest gluten?
  2. Dieta bez glutenu – konieczność czy moda?
  3. Czy na diecie bez glutenu poczuję się lepiej?
  4. Finansowe koszty diety bez glutenu
  5. Czy dieta bez glutenu sprzyja zdrowiu?
  6. Czy dieta bezglutenowa poprawia wyniki sportowe?
  7. Dieta bez glutenu a niedobory żywieniowe

Ponadto „postęp” często oznacza inne, liczne problemy. O ile kiedyś komputery czy telefony wytrzymywały nawet 10-20 lat eksploatacji (ten artykuł piszę na maszynie złożonej w 2005 r.!), te „nowe i lepsze” często psują się już po kilku latach.

Treningi dla kobiet? Obserwujemy to samo zjawisko. Przez chwilę był modny aerobik, później aerobik w wodzie, zumba, body-pump, później spinning (trening na rowerze stacjonarnym) oraz TRX (zajęcia z linkami). Przez chwilę „najlepsze” są zajęcia z crossfit i interwały, za chwilę okaże się, iż „trening cardio święci swój wielki powrót”.

Tymczasem najskuteczniejsze metody treningu są najmniej popularne, bo to ciężka praca. I nic lepszego nie wymyślono od kilkudziesięciu lat. Tak samo istnieje sprawdzony zestaw suplementów oraz najlepsze diety budujące mięśnie i ułatwiające redukcję tkanki tłuszczowej.

Czym jest gluten?

Gluten jest kompleksem białek, głównie gliadyn i glutenin magazynowanych w zarodku ziaren pszenicy, ale również innych zbóż, między innymi w postaci sekalin (w życie), hordein (w jęczmieniu) oraz awenin (w owsie). [2]

Dieta bez glutenu – konieczność czy moda?

Dieta bezglutenowa należy do modnego nurtu „zdrowego odżywiania”. Problem w tym, iż nawet najbardziej zdrowe pokarmy w nadmiarze stają się trucizną. Przykład: woda. Tak, to prawda. Człowiek potrzebuje pewnych ściśle określonej ilości wody w ciągu dnia. Tak, woda pełni niesłychanie ważną rolę. Ale w literaturze opisane są przypadki ciężkich powikłań zdrowotnych i nawet śmierci [3] z przewodnienia. Pewna kobieta zmarła po wypiciu 35-40 szklanek wody.

Moda na unikanie glutenu ma bardzo słabe podstawy naukowe. Wg badań „częstość zachorowania na celiakię wynosi od 1:100 do 1:300 osób” [1]. Celiakia jest nietolerancją glutenu o podłożu immunogenetycznym, związana z występowaniem haplotypów HLA DQ2 i/lub HLA DQ8. Charakteryzuje się zanikiem kosmków jelitowych oraz występowaniem specyficznych markerów we krwi (IgA tTA, IgA EmA, GAF). Choroba dotyczy około 1% populacji. Z kolei nadwrażliwość na gluten dotyczy 6% populacji. [2]

dieta bezglutenowa

Czy na diecie bez glutenu poczuję się lepiej?

Oczywiście to zjawisko jest znakomicie poznane. Nazywa się ono efektem placebo i bazuje na nim m.in. nurt homeopatii, czyli fałszywej gałęzi udającej medycynę. Osoby spożywają „leki” które nie zawierają skutecznej dawki lekarstwa (lub w ogóle żadnego lekarstwa), a wiele z nich odczuwa poprawę. Ba, niektórzy ludzie odnotują poprawę już po samej wizycie u lekarza. Efekt placebo ma ogromne znaczenie dla odczuwania bólu lub nudności. [4,5] „A co złego w homeopatii”? Niby nic, ale ten nurt próbuje łamać podstawowe zasady farmakologii. To nie przypadek, iż oblicza się stężenia leku w ustroju. To nie przypadek, iż terapeutyczne działanie ma tylko określone stężenie leku osiągnięte w ściśle określonym przedziale czasu. To tak, jakby wprowadzić nowe zasady naprawy samochodów, a przebitą oponę próbować leczyć okadzaniem nad ogniskiem. Nową dziedzinę nazwałoby się „naturalnymi sposobami na uzdrowienie samochodu”. Myślisz, że mechanicy i wulkanizatorzy by się tym nie zdenerwowali? Przecież stawia to ich ciężką pracę w bardzo złym świetle. Na tej samej zasadzie działa u wielu zdrowych osób unikanie glutenu.

Finansowe koszty diety bez glutenu

OK, pokażę teraz, o co mi chodzi:

  • Inka, rozpuszczalna kawa zbożowa – zwykła 27,5 zł za kilogram,
  • Inka, bezglutenowa rozpuszczalna kawa zbożowa- bez glutenu 109,90 zł/kg (300% więcej!),
  • makaron świderki - zwykły znajdziesz w cenie 2,58zł/kg,
  • Sam Mills, makaron bezglutenowy - w cenie 10,98 zł/kg (325% więcej!)
  • chleb pszenno-żytni - zwykły można znaleźć w cenie 3-4 zł/kg,
  • chleb bez glutenu - najdroższy potrafi kosztować 34,36 zł/kg, najtańszy 11,23 zł/kg – obliczenia są zbędne,
  • mąka - znajdziesz ją w cenie 1-2 zł/kg,
  • mąka bez glutenu - potrafi kosztować 18,99 zł/kg (zwykłej mąki kupisz sobie za tą cenę kilka-kilkanaście kg),
  • chrupki śniadaniowe - zwykłe (zawierające gluten) - 13,58 zł/kg,
  • Schär Milly Magic Chrupki śniadaniowe kakaowe bez glutenu - 67,96 zł/kg.

Dla porównania, w Austrii [12] zboża, a także pieczywo i produkty piekarnicze, były droższe o odpowiednio 205% i 267% w porównaniu z podobnymi produktami zawierającymi gluten.

I tak mógłbym pisać godzinami, ale nie o to chodzi. Pomimo rzadkości występowania schorzeń takich, jak:

  • celiakia, ataksja glutenozależna, choroba Duhringa,
  • alergia na pszenicę,
  • nieautoimmunologicznych, niealergicznych nadwrażliwości (np. nieceliakalna nadwrażliwość na gluten),

w USA wydano ponad 15,5 mld USD na sprzedaż detaliczną żywności bezglutenowej w 2016 r., a w Polsce w 2015 r. 48.2 mln dolarów! [6,7]

Dlaczego podążasz za bezsensowną modą, która powoduje katastrofalne skutki finansowe? Nie masz na co wydawać pieniędzy? Naprawdę? A nie lepiej kupić za to lepszy samochód, większy dom lub prawdziwą, zdrową żywność?

Czy dieta bez glutenu sprzyja zdrowiu?

Przykro mi, ale nie ma na to żadnych dowodów. Jest za to wiele dowodów na szkodliwy wpływ na zdrowie diety bez glutenu (jeśli jest to osoba zdrowa). Dlaczego?

Dieta bez glutenu: [6]

  • wywołuje braki mikroskładników oraz błonnika,
  • zwiększa ilość zjadanych tłuszczy,
  • może prowadzić do hiperlipidemii,
  • może prowadzić do hiperglikemii,
  • zwiększa ryzyko choroby wieńcowej,
  • katastrofalnie zwiększa koszty życia,
  • powoduje ograniczenia lub pogarsza funkcjonowanie społeczne.

Być może stosowanie diety bez glutenu u osób nie cierpiących na nietolerancję glutenu (i choroby z tym związane) będzie miało znaczenie dla schizofrenii (lub innych podobnych zaburzeń),fibromialgii, endometriozy, wyniku sportowego czy np. atopowego zapalenia skóry. Napisałem „być może”, bo to nic pewnego.

Czy dieta bezglutenowa poprawia wyniki sportowe?

gluten 

Tak, oczywiście. Tylko na razie większość badań, która dotyczy tego zagadnienia to ... opracowania bazujące na ankietach, w tym wypełnianych on-line. W czym tkwi problem? Większość ludzi robi większe lub mniejsze odstępstwa od diety (w ankiecie przedstawia najbardziej idealny wariant diety), nie potrafi oszacować kaloryczności zjadanego pokarmu, nie wlicza do diety słodkich napojów (np. „energetycznych”), keczupu, sosów czy drobnych przekąsek. Nie potrafi też dobrze ocenić wpływu diety na wynik sportowy, a wiadomo, że subiektywne odczucia w świecie naukowym są nic nie warte.

"Ale ja czuje się lepiej?"

Może być 1001 przyczyn tego stanu rzeczy np. dłużej śpisz lub jakość snu jest lepsza. Może ostatnio unikasz alkoholu, stosujesz adaptogeny (np. różeniec górski) lub dostarczasz większych dawek potasu i magnezu? Dlatego w nauce stosuje się ścisłe kryteria, metodę podwójnie ślepej próby oraz grupy kontrolne i placebo. Lepszej jakości badanie [8] z udziałem 13 rowerzystów bez celiakii niestety nie przynosi dobrych wieści zwolennikom glutenu w diecie sportowca.

Losowo przydzielono 13 wyczynowych sportowców (8 mężczyzn i 5 kobiet) bez celiakii lub syndromu drażliwego jelita do grupy diety z glutenem lub bez glutenu na okres 7 dni. Później, grupy zamieniono po 10-dniowej przerwie. Po 7 dniach dokonano sprawdzianu. Była to 45-minutowa jazda z intensywnością 70% obciążenia maksymalnego, a następnie 15-minutowa próba czasowa. Pobrano próbki krwi oraz ustalono stężenie cytokin prozapalnych (IL-1β, IL-6, IL-8, IL-10, IL-15, czynnik martwicy nowotworów - TNF alfa) przed, po jeździe aerobowej oraz po próbie czasowej.

Wyniki:

  • nie stwierdzono różnic w osiągach po stosowaniu diety bez glutenu i z glutenem,
  • zaburzenia żołądkowo-jelitowe (np. w ciągu dnia i w trakcie treningu) występowały z podobną częstotliwością, bez różnic między grupami,
  • nie stwierdzono różnic w pod względem stężeń cytokin, bez różnic między grupami diety bez glutenu i z glutenem.

Dieta bez glutenu a niedobory żywieniowe

Ankieta przeprowadzona w 2005 r. przez Thompsona i współpracowników [9] dotyczyła 47 dorosłych osób z celiakią i stosujących dietę bez glutenu (GFD).

Wykazano, że:

  • kobiety dostarczały: 31% zalecanej ilości wapnia, 44% zalecanej ilości żelaza, 46% zalecanej ilości błonnika,
  • mężczyźni dostarczali 63% zalecanej ilości wapnia, 100% zalecanej ilości żelaza, 88% zalecanej ilości błonnika.

Wiele bezglutenowych pokarmów cechuje niska zawartość kluczowych związków i może w nich być za mało np. błonnika pokarmowego, kwasu foliowego, żelaza, niacyny (witaminy B3), ryboflawiny (witaminy B2) i tiaminy (witaminy B1). [10, 11]

W Austrii [12] oceniono 7 kategorii żywności porównując 63 produkty bezglutenowe do 126 ich odpowiedników zawierających gluten.

Wyniki:

  • autorzy stwierdzili ponad 2-krotny spadek w zawartości białka w produktach bezglutenowych w ponad 50% wszystkich kategorii żywności,
  • odnotowano niższe zawartości sodu i błonnika w większości produktów bezglutenowych.

Z kolei badanie z 2013 r. [13] dotyczyło 58 zdrowych osób dorosłych na diecie bez glutenu. Mężczyźni stosujący dietę bez glutenu spożywali znacznie niższe ilości węglowodanów, błonnika, niacyny, kwasu foliowego i wapnia, ale znacznie wyższych ilości tłuszczu i sodu, niż mężczyźni na GCD (diecie zawierającej gluten).

Podsumowanie

Modne telefony kosztują często więcej w porównaniu do modeli oferowanych przez konkurencję. Istnieje już jeden słynny kult – kult produktów Apple. W wielu wypadkach są one znacznie droższe, bardziej awaryjne i mniej funkcjonalne od konkurencyjnych wyrobów. Mimo to wiele osób bezkrytycznie podąża za modą. Tak samo jest z modą na unikanie glutenu. Nie ma podstaw naukowych, by stosować dietę bezglutenową u osób zdrowych, a przecież może być ona niebezpieczna dla zdrowia.

Referencje:

1. Marian Grzymisławski, Hanna Stankowiak-Kulpa, Małgorzata Włochal „Celiakia — standardy diagnostyczne i terapeutyczne 2010 roku”

2. Marta Stępień, Paweł Bogdański „Nadwrażliwość na gluten— fakty i kontrowersje” https://talia.edu.pl/UserAttachments/36960-47620-1-SM-marta-stepien.pdf

3. D J Farrell and L Bower „Fatal water intoxication” https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1770067/

4. Trine Stub "Placebo effect is probably what we refer to as patient healing power": A qualitative pilot study examining how Norwegian complementary therapists reflect on their practice

5. Hróbjartsson A, Gøtzsche PC. Placebo interventions for all clinical conditions. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(1):CD003974. doi:10.1002/14651858.CD003974.pub3.

6. Benjamin Niland, MD and Brooks D. Cash “Health Benefits and Adverse Effects of a Gluten-Free Diet in Non–Celiac Disease Patients”  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5866307/

7. Ewa Michota-Katulska, Magdalena Zegan, Karolina Leydy  „Zasadność stosowania diety bezglutenowej”http://www.medrodzinna.pl/wp-content/uploads/2018/03/mr_2017_259-264.pdf

8. Lis D, Stellingwerff T, Kitic CM, Ahuja KD, Fell J. No effects of a short-term gluten-free diet on performance in nonceliac athletes. Med Sci Sports Exerc. 2015;47(12):2563–2570. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25970665

9. Thompson T, Dennis M, Higgins LA, Lee AR, Sharrett MK. Gluten-free diet survey: are Americans with coeliac disease consuming recommended amounts of fibre, iron, calcium and grain foods? J Hum Nutr Diet. 2005;18(3):163–169.

10. Thompson T. Folate, iron, and dietary fiber contents of the gluten-free diet. J Am Diet Assoc. 2000;100(11):1389–1396.

11. Thompson T. Thiamin, riboflavin, and niacin contents of the gluten-free diet: is there cause for concern? J Am Diet Assoc. 1999;99(7):858–862.

12. Missbach B, Schwingshackl L, Billmann A, et al. Gluten-free food database: the nutritional quality and cost of packaged gluten-free foods. Peer J. 2015;3:e1337.

13. Devlin J. Ypsilanti, MI: The School of Health Sciences Dietetics and Human Nutrition Program, Eastern Michigan University; 2013. Nutrient Intakes of Healthy Adults on a Gluten-Free Diet